فهرست مطالب
تصور کنید عازم سفری دور و ماجراجویانه هستید، گشتوگذاری در دنیاهای شگفتانگیز منظومه شمسی. بازدید از سطح سوزان سیارهای کوچک و سنگی، گردش در میان ابرهای متراکم و اسیدی خواهر زمین، پیادهروی در سطح زنگ زده سیارهای که زمانی رودخانهها و دریاچههایی بر آن جریان داشته است، تماشای طوفانهای سیارههای غولآسا و حلقهها و قمرهای خیرهکنندهشان، نگاهی به دنیاهای یخزدهای که در دوردستهای منظومه شمسی در تاریکی میگردند، و حتی دیداری کوتاه با اجرام ناشناخته دورتر. در این مطلب، داستان این سفر را بازگو میکنیم.
در منظومه شمسی هشت سیاره داریم: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. این سیارهها همگی به دور خورشید میگردند، اما از نظر اندازه، ترکیب، دما و ویژگیهای جوی تفاوتهای زیادی دارند.
دو خانواده متفاوت سیارهها
هشت سیاره منظومه شمسی را میتوان به دو گروه اصلی تقسیم کرد.
سیارههای سنگی: عطارد، زهره، زمین و مریخ. این چهار سیاره به خورشید نزدیکترند و سطح جامد و سنگی دارند. آنها نسبت به سیارههای بیرونی کوچکترند و میتوان روی سطحشان فرود آمد. البته شرایط سطحی برخی از آنها برای انسان بسیار نامناسب است.
سیارههای غولپیکر: مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. این سیارهها بسیار بزرگترند و برخلاف سیارههای سنگی، سطح جامد معمولی و مشخصی ندارند که بتوان روی آن ایستاد. مشتری و زحل بیشتر از هیدروژن و هلیوم تشکیل شدهاند و غولهای گازی نامیده میشوند. جو اورانوس و نپتون هم عمدتا از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده اما در درون آنها موادی مانند آب، آمونیاک و متان بیشتر از غولهای گازی است و در گروه غولهای یخی قرار میگیرند.

سیاره چیست؟
اما سوال مهم این است که به چه اجرامی سیاره میگوییم. بر اساس تعریف اتحادیه بینالمللی اخترشناسی یک جرم منظومه شمسی برای اینکه سیاره باشد باید:
- در مداری به دور خورشید بگردد.
- قمر جرم دیگری نباشد.
- آنقدر سنگین باشد که در اثر گرانش خود به شکل کروی در آمده باشد.
- به کمک گرانش خود، نواحی اطراف مدار خود را از اجرام هماندازه یا کوچکتر پاکسازی کرده باشد.
منظور از شرط آخر این نیست که سیاره هیچ جرم دیگری در نزدیکی خود ندارد بلکه باید از نظر گرانشی بر ناحیه مداری خود مسلط باشد و در مقایسه با اجرام دیگری که در آن ناحیه حرکت میکنند، جرم و تاثیر گرانشی بسیار بیشتری داشته باشد.
چرا پلوتو دیگر سیاره نیست؟
پلوتو هم جرمی تقریبا کروی است که به دور خورشید میگردد اما شرط آخر سیاره بودن را برآورده نمیکند. این جرم در ناحیهای پر از اجرام یخی به نام کمربند کوئیپر قرار دارد و مدار خود را با جمعیت بزرگی از اجرام دیگر شریک است.
به همین دلیل پلوتو با اینکه در قدیم سیاره قلمداد میشد، در سال ۲۰۰۶ (۱۳۸۵ شمسی) در گروه «سیارههای کوتوله» طبقهبندی شد؛ اجرامی کرویشکل که در مداری به دور خورشید میگردند و قمر جرم دیگری نیستند اما مدارشان را از اجرام دیگر پاکسازی نکردهاند.
پلوتو با اینکه سیاره به حساب نمیآید، همچنان دنیایی جذاب و ارزشمند برای کاوش و بررسی است که نواحی مختلف مانند کوه و دشت دارد. یکی از مشهورترین ساختارهای آن، منطقهای روشن و قلبمانند به نام ناحیه تامبا است که قسمتهایی از آن دشتهای یخ نیتروژن هستند.
بزرگترین قمر پلوتو شارون است که نسبت به اندازه پلوتو بسیار بزرگ به شمار میرود. به همین دلیل، پلوتو و شارون را گاهی دو جرم آسمانی میدانند که بهنوعی با هم جفت شدهاند و گرانش هر کدام بر حرکت دیگری تاثیر چشمگیری میگذارد.

خورشید؛ تکستاره منظومه شمسی
در قلب منظومه شمسی خورشید قرار دارد که بیش از ۹۹ درصد جرم کل منظومه را در خود جای داده است. این جرم عظیم باعث میشود گرانش خورشید حرکت سیارهها و بسیاری از اجرام دیگر را تعیین کند. خورشید همچنین منبع اصلی انرژی زمین است. نور و گرمای آن آبوهوا، چرخه آب و شرایط لازم برای حیات ما را ممکن میکنند.
اما تاثیر خورشید به نور و گرانش محدود نیست. این ستاره پیوسته جریانی از ذرات باردار را به فضا میفرستد که «باد خورشیدی» نام دارد. باد خورشیدی در فضای اطراف خورشید حبابی گسترده ایجاد میکند که «هلیوسفر» نامیده میشود. مرز این فضا با محیط میانستارهای «هلیوپاز» نام دارد.
اندازه منظومه شمسی
طبق برخی تعریفها هلیوپاز مرز بیرونی منظومه شمسی به شمار میرود، یعنی جایی که فشار محیط میانستارهای مانع پیشروی بیشتر باد خورشیدی میشود. هلیوپاز در فاصله حدود ۱۸ میلیارد کیلومتری از خورشید قرار دارد. البته این فاصله در جهتهای مختلف متفاوت است. تاکنون دو فضاپیمای ویجر ۱ و ویجر ۲ از این مرز عبور کردهاند و وارد فضای میانستارهای شدهاند.
اما این عبور لزوما به معنای خروج کامل از منظومه شمسی نیست، چون مرزهای منظومه شمسی را به شکل دیگری نیز میتوان تعریف کرد که آن را بسیار بزرگتر میکند. در این تعریف منظومه شمسی محدوده تحت سلطه گرانشی خورشید در نظر گرفته میشود. گرانش خورشید با فاصله ضعیفتر میشود و در فاصلههای زیاد، بهتدریج در برابر اثر گرانشی محیط کهکشانی اهمیت کمتری پیدا میکند. حالا طبق این تعریف مرز منظومه شمسی کجاست؟
دانشمندان تصور میکنند که در فاصلهای بسیار دورتر از هلیوپاز، ناحیهای عظیم و تقریبا کروی از اجرام یخی پیرامون منظومه شمسی وجود دارد که آن را «ابر اورت» مینامند. برآوردها نشان میدهند که بخش بیرونی ابر اورت ممکن است تا فاصلهای در حدود ۱۵ تریلیون کیلومتر از خورشید ادامه داشته باشد و چنین فواصلی را میتوان به طور تقریبی مرز بیرونی منظومه شمسی در نظر گرفت.
تاکنون هیچ فضاپیمای ساخت دست بشر به چنین فاصله دوری نرسیده است. ویجرها از هلیوپاز عبور کردهاند اما رسیدن آنها به دورترین نواحی ابر اورت، در صورت ادامه مسیرشان، هزاران سال دیگر زمان میبرد.

خرده اجرام منظومه شمسی
منظومه شمسی فقط شامل خورشید و سیارهها نیست. این منظومه علاوه بر هشت سیاره و تعدادی سیاره کوتوله و قمرهایشان شامل سیارکها، دنبالهدارها و تعداد بسیار زیادی جرم کوچکتر است.
بنابراین قبل از اینکه به سراغ بررسی بیشتر سیارهها برویم، بد نیست با دو دسته از اجرام خرد اما مهم منظومه شمسی آشنا شویم: سیارکها و دنبالهدارها.
سیارکها اجرامی هستند که بیشتر از سنگ و فلز تشکیل شدهاند و به دور خورشید میگردند. بسیاری از آنها در کمربند سیارکی، منطقهای میان مدار مریخ و مشتری، قرار دارند. بزرگترین جرم این کمربند، سیارک «سِرِس» است که قطری حدود ۹۴۰ کیلومتر دارد و مانند پلوتو در دسته سیارههای کوتوله قرار میگیرد. سیارکها بخشی از مواد اولیهای که منظومه شمسی از آنها شکل گرفته را در خود حفظ کردهاند و مانند بقایایی از دوران آغازین آن هستند. بررسی ترکیب و ساختار آنها به دانشمندان کمک میکند شکلگیری و تحول منظومه شمسی را بهتر بشناسند.
دنبالهدارها اجرامیاند که از یخ، غبار و مواد سنگی تشکیل شدهاند. هنگامی که یک دنبالهدار به خورشید نزدیک میشود، گرما باعث میشود بخشی از یخهای آن مستقیما به گاز تبدیل شوند. گاز و غبار آزادشده، هالهای دور هسته دنبالهدار میسازند و ممکن است دنبالهای بلند در فضا شکل بگیرد. دانشمندان عقیده دارند که ممکن است دنبالهدارها برخی مواد اولیه لازم برای شکلگیری حیات را به کره زمین آورده باشند؛ هر چند این فرضیه هنوز تایید نشده است.

هشت سیاره منظومه شمسی در یک نگاه
هشت سیاره منظومه شمسی هرکدام دنیایی متفاوت با ویژگیهای منحصربهفرد هستند؛ از سیارههای سنگی کوچک و نزدیک به خورشید تا غولهایی که در فاصلهای بسیار دور از آن قرار دارند. در ادامه با هر یک از این سیارهها بهطور خلاصه آشنا میشویم.
عطارد
عطارد کوچکترین سیاره منظومه شمسی و نزدیکترین سیاره به خورشید است. این دنیای سنگی، سطحی پوشیده از گودال دارد و به دلیل نداشتن جو متراکم، تغییرات دمایی بسیار شدیدی را تجربه میکند. عطارد از بسیاری جهات یادآور ماه زمین است، اما دنیایی با ویژگیهای خاص خود به شمار میرود. این سیاره قمر شناخته شدهای ندارد و بیشترین سرعت گردش به دور خورشید را در میان سیارههای منظومه شمسی دارد.
زهره
زهره از نظر اندازه شباهت زیادی به زمین دارد، اما شرایط محیطی آن بسیار متفاوت است. زهره سیارهای داغ و سوزان با ابرهای غلیظ اسیدی و ترکیبات جوی سمی است. این سیاره در آسمان زمین هنگام سحر یا شامگاه به شکل جرمی بسیار درخشان دیده میشود. زهره نیز مانند عطارد قمر شناخته شدهای ندارد و این ویژگی غیرعادی را نیز دارد که خلاف جهت سیارههای دیگر به دور خود میچرخد.
زمین
زمین تنها سیارهای است که تاکنون وجود حیات در آن بهطور قطعی تایید شده است. این سیاره مجموعهای از شرایط مناسب برای حیات را دارد: از آب مایع فراوان تا جو و میدان مغناطیسی. زمین همچنین سیارهای پویاست که سطح و محیط آن در گذر زمان پیوسته تغییر میکند. ماه، قمر زمین، نسبت به این سیاره قمر بزرگی به شمار میرود و قطر زمین فقط حدود چهار برابر آن است؛ ابعاد هیچ کدام از هشت سیاره منظومه شمسی تا این اندازه به قمرشان نزدیک نیست.
مریخ
مریخ به دلیل رنگ سرخ سطحش بهراحتی از بسیاری از اجرام آسمان قابل تشخیص است. این سیاره در مقایسه با زمین دنیایی سرد و خشک است، اما نشانههای فراوانی از وجود آب مایع در گذشته آن دیده میشود. همین شواهد مریخ را به یکی از مهمترین مکانهای تحقیق درباره سیارهها تبدیل کرده است. مریخ از زمین کوچکتر است اما دو قمر دارد و میزبان بزرگترین آتشفشان منظومه شمسی است.

مشتری
مشتری بزرگترین سیاره منظومه شمسی است. جرم این سیاره عظیم بهتنهایی از مجموع جرم هفت سیاره دیگر بیشتر است. این سیاره با وجود اندازه بسیار بزرگاش سریعتر از هر سیاره دیگری به دور خود میچرخد و مدت یک دور چرخش آن به دور محورش فقط حدود 10 ساعت است. مشتری دارای نوارهای رنگی از ابرها، طوفانهای بزرگ و خانوادهای پرجمعیت از قمرها است. لکه سرخ بزرگ یکی از شاخصترین ویژگیهای آن به شمار میرود که طوفانی پایدار در جو آن است.
زحل
زحل به خاطر حلقههای گسترده و چشمگیرش شهرت دارد؛ ساختارهایی که از ذرات یخ و سنگ تشکیل شدهاند. این سیاره غولپیکر بیشترین تعداد قمرهای شناخته شده را در منظومه شمسی دارد که بعضی از آنها از نظر ویژگیهای سطحی و احتمال وجود آب مایع، بسیار مورد توجه دانشمندان و موضوع تحقیق و پژوهش هستند. زحل از نظر اندازه دومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است اما نسبت به ابعاد بزرگش سیارهای نسبتا سبک است و چگالی آن از آب کمتر است. سرعت چرخش محوری زحل هم بالاست اما به پای مشتری نمیرسد.
اورانوس
اورانوس سیارهای آبی رنگ است که سردترین دمای اندازهگیری شده برای جو یک سیاره را در منظومه شمسی دارد. جهتگیری محور آن هم غیرعادی است و این محور آن چنان کج شده که میتوان تصور کرد سیاره تقریبا به پهلو میچرخد. این ویژگی باعث میشود فصلهای اورانوس با آنچه در زمین تجربه میکنیم تفاوت زیادی داشته باشند. این سیاره تعداد زیادی قمر شناخته شده دارد که البته تعدادشان بسیار کمتر از قمرهای زحل یا مشتری است.
نپتون
نپتون دورترین سیاره شناختهشده منظومه شمسی از خورشید است. در جو این سیاره آبیرنگ بادهایی فوقالعاده سریع و طوفانهای بزرگ ایجاد میشود و محیطی بسیار پرتلاطم دارد. نپتون یکی از دورافتادهترین سیارههای منظومه شمسی است که کمتر کاوش و بررسی شده است. این سیاره هم مانند اورانوس قمرهای متعددی دارد و چهارمین غول منظومه شمسی از نظر ابعاد به شمار میرود.
| سیاره | قطر (کیلومتر) | جرم (برابر جرم زمین) | میانگین فاصله از خورشید (برحسب فاصله متوسط زمین تا خورشید) | مدت گردش به دور خورشید | مدت چرخش به دور محور | طول شبانهروز خورشیدی (بر حسب زمان زمینی) | دمای میانگین تقریبی (°C) |
| عطارد | ۴۸۷۹ | ۰٫۰۵۵۳ | ۰٫۳۹ | ۸۸ روز | ۵۸٫۶ روز | ۱۷۶ روز | ۱۶۷ |
| زهره | ۱۲۱۰۴ | ۰٫۸۱۵ | ۰٫۷۲ | ۲۲۴٫۷ روز | ۲۴۳ روز، معکوس | ۱۱۷ روز | ۴۶۴ |
| زمین | ۱۲۷۵۶ | ۱ | ۱ | ۳۶۵٫۲ روز | ۲۳٫۹ ساعت | ۲۴ ساعت | ۱۵ |
| مریخ | ۶۷۹۲ | ۰٫۱۰۷ | ۱٫۵۲ | ۶۸۷ روز | ۲۴٫۶ ساعت | ۲۴ ساعت و ۳۹ دقیقه | ۶۰- |
| مشتری | ۱۴۲۹۸۴ | ۳۱۷٫۸ | ۵٫۲۰ | ۱۱٫۸۶ سال | ۹٫۹ ساعت | ۹ ساعت و ۵۶ دقیقه | ۱۱۰- |
| زحل | ۱۲۰۵۳۶ | ۹۵٫۲ | ۹٫۵۸ | ۲۹٫۴۶ سال | ۱۰٫۷ ساعت | ۱۰ ساعت و ۳۳ دقیقه | ۱۴۰- |
| اورانوس | ۵۱۱۱۸ | ۱۴٫۵ | ۱۹٫۲ | ۸۴ سال | ۱۷٫۲ ساعت، معکوس | ۱۷ ساعت و ۱۴ دقیقه | ۱۹۵- |
| نپتون | ۴۹۵۲۸ | ۱۷٫۱ | ۳۰٫۰۵ | ۱۶۴٫۸ سال | ۱۶٫۱ ساعت | ۱۶ ساعت و ۶ دقیقه | ۲۰۰- |
بررسی ویژگیهای سیارههای منظومه شمسی
حالا که بهطور خلاصه با هر هشت سیاره آشنا شدیم، میتوانیم ویژگیهای آنها را با جزئیات بیشتری بررسی کنیم. در این بخش به سراغ ساختار، شرایط محیطی، ویژگیهای سطح و جو، قمرها و پدیدههای جالب هر سیاره میرویم.
عطارد؛ دنیایی کوچک با تفاوت دمایی شدید
عطارد نزدیکترین سیاره به خورشید و کوچکترین سیاره منظومه شمسی است. این سیاره جو متراکمی مانند کره زمین ندارد و فقط لایهای از ذرات بسیار پراکنده جوی دور آن را گرفته است که نمیتواند از آن در برابر برخورد شهابسنگها محافظت کند و بنابراین سطح عطارد پر از گودالها و دهانههایی است که بر اثر برخورد این اجرام طی میلیاردها سال ایجاد شدهاند.
با وجود نزدیکی به خورشید، عطارد گرمترین سیاره منظومه شمسی نیست و این عنوان به زهره تعلق دارد. چون جو متراکمی ندارد نمیتواند گرمای روز را بهخوبی حفظ کند. به همین دلیل، قسمتهایی از سطح آن در روز بسیار داغ میشوند و در شب دما بهشدت افت میکند. در روز دما میتواند به بالای ۴۰۰ درجه سانتیگراد برسد که در آن فلز سرب ذوب میشود، در حالیکه هنگام شب تا منفی ۱۸۰ درجه سانتیگراد پایین میآید یعنی نزدیک ۹۰ درجه سردتر از رکورد سرما در کره زمین.
یکی از ویژگیهای شگفتانگیز عطارد این است که نواحی آفتابگیر آن بهشدت داغ میشوند اما در برخی دهانههای عمیق نزدیک قطبهایش یخ آب وجود دارد. کف این دهانهها به دلیل زاویه کم تابش خورشید ممکن است برای مدت بسیار طولانی در سایه باقی بماند. بنابراین یخ میتواند در آنجا حفظ شود.
عطارد همچنین میدان مغناطیسی سراسری دارد، هرچند بسیار ضعیفتر از میدان مغناطیسی زمین است. این موضوع نشان میدهد که درون یک سیاره کوچک هم میتواند فرایندهای پیچیدهای در جریان باشد.
سال عطارد، یعنی مدت زمانی که برای یک دور گردش به دور خورشید نیاز دارد، فقط حدود ۸۸ روز زمینی است. اما چرخش آن به دور محور خودش کند است یعنی یک دور چرخش محوری آن حدود ۵۹ روز زمینی طول میکشد. ترکیب این دو حرکت باعث میشود زمان میان دو ظهر خورشیدی در عطارد حدود ۱۷۶ روز زمینی باشد. یعنی اگر طول شبانهروز را با حرکت خورشید اندازه بگیریم، تقریبا دو برابر سالش طول میکشد!

زهره؛ سیارهای که از عطارد داغتر است
زهره دومین سیاره از خورشید است و از نظر اندازه به زمین شباهت زیادی دارد. به همین دلیل گاهی آن را خواهر دوقلوی زمین مینامند. اما شباهت اندازه نباید ما را فریب دهد زیرا محیط این دو سیاره بهشدت متفاوت است.
جو زهره بهشدت سمی و کشنده است. این جو عمدتا از دیاکسیدکربن تشکیل شده است و ابرهای ضخیم آن حاوی قطرههای اسید سولفوریکاند. این جو متراکم گرما را به دام میاندازد و اثر گلخانهای بسیار شدیدی ایجاد میکند. در نتیجه، دمای سطح زهره حدود ۴۶۵ درجه سانتیگراد است؛ بهاندازهای داغ که از دمای متوسط سطح عطارد هم بیشتر است، با اینکه زهره از خورشید دورتر قرار دارد.
فشار جوی سطح زهره تقریبا ۹۰ برابر فشار جو زمین در سطح دریاست؛ فشاری حیرتآور و خردکننده. ترکیب دمای بالا، فشار زیاد و جو خورنده باعث میشود فرود آمدن و فعالیت طولانیمدت فضاپیماها روی سطح آن بسیار دشوار باشد.
نکته جالب دیگر، چرخش زهره است. این سیاره بسیار آهسته و در جهتی مخالف جهت چرخش بیشتر سیارهها به دور محور خود میچرخد. یک چرخش محوری آن حدود ۲۴۳ روز زمینی طول میکشد، در حالی که یک دور گردش به دور خورشید حدود ۲۲۵ روز زمینی است.
زهره زیر لایهای ضخیم از ابرها پنهان شده و همین موضوع مشاهده مستقیم سطح آن را از فضا دشوار میکند. دانشمندان برای شناخت عوارض سطحی این سیاره، از رادار فضاپیماها کمک گرفتهاند. نقشههای راداری نشان میدهند که سطح زهره دشتهای آتشفشانی، کوهستانها و ساختارهای زمینشناختی گوناگونی دارد.
زهره از زمین نیز بهخوبی دیده میشود و درخشانترین جرم آسمان شب (بهجز ماه) هنگام گرگومیش سحر و شامگاه است. این سیاره همیشه در نزدیکی خورشید در آسمان دیده میشود و هیچوقت مانند برخی سیارههای بیرونی، نیمهشب در آسمان قرار نمیگیرد.

زمین؛ تنها دنیای شناختهشدهای که حیات دارد
زمین سومین سیاره از خورشید است و تا امروز تنها جایی در منظومه شمسی است که وجود حیات در آن بهطور قطعی تایید شده است. آنچه زمین را برای حیات شناختهشده مناسب کرده، فقط یک عامل تنها نیست بلکه شرایط مختلفی امکان رشد و شکوفایی حیات را در زمین فراهم کرده است.
زمین در فاصلهای از خورشید قرار دارد که آب مایع میتواند روی بخش بزرگی از سطح آن وجود داشته باشد. جو زمین فشار مناسبی روی سطح ایجاد میکند، دما را تعدیل میکند، بخشی از تابشهای زیانآور را جذب میکند و باعث میشود اجرام کمتری به سطح سیاره برخورد کنند. زمین یک میدان مغناطیسی هم دارد که در برابر برخی ذرات باردار خورشیدی و کیهانی از موجودات زنده محافظت میکند.
بیشتر سطح زمین از آب پوشیده شده است اما نکته مهم فقط فراوانی آب نیست. آب روی زمین در چرخهای پیوسته میان اقیانوسها، جو، خشکیها و یخچالها جابهجا میشود. این چرخه، همراه با فعالیتهای زمینشناختی و فرایندهای زیستی، محیط سیاره ما را در طول زمان تغییر داده است.
زمین یک قمر طبیعی بزرگ هم دارد: ماه. ماه در پایداری نسبی محور چرخش زمین نقش دارد و با گرانش خود جزرومد اقیانوسها را ایجاد میکند. احتمالا برخوردهای عظیم در تاریخ اولیه زمین در شکلگیری ماه نقش داشتهاند.
البته زمین را نباید دنیایی ثابت و تغییرناپذیر تصور کرد. قارهها جابهجا میشوند، آبوهوا تغییر میکند، آتشفشانها مواد را از درون زمین به سطح میآورند و برخورد اجرام فضایی نیز در گذشته بر تاریخ آن اثر گذاشتهاند. زمین خانه ماست اما از نظر علمی همچنان دنیایی پویا و پر از رمز و راز است.

مریخ؛ سیاره سرخ و ردپای آب در گذشته
مریخ چهارمین سیاره از خورشید است و به دلیل ظاهر سرخرنگش به سیاره سرخ شهرت دارد. این رنگ بیشتر ناشی از وجود ترکیباتی شبیه زنگ آهن در غبار و سنگهای این سیاره است.
مریخ از زمین کوچکتر است و جوی بسیار رقیق دارد که بیشتر از دیاکسیدکربن تشکیل شده است. فشار پایین جو و سرما باعث میشوند آب مایع نتواند بهراحتی برای مدت طولانی روی سطح آن باقی بماند. اما سطح مریخ پر از نشانههایی است که از گذشتهای متفاوت حکایت میکنند.
در مریخ بستر رودخانههای خشک، دلتاهای رسوبی و شواهد زمینشناختی دیگری دیده میشود که نشان میدهند آب مایع در گذشته در بخشهایی از این سیاره جریان داشته است. امروز نیز آب به شکل یخ در قطبها و زیر سطح مریخ وجود دارد. به دلیل وجود این آب و تصویری که از گذشته مریخ به دست آمده است، دانشمندان در تلاشاند به این سوال پاسخ دهند که آیا محیط گذشته مریخ برای شکلگیری حیات میکروبی مناسب بوده است یا نه.
یکی از شگفتیهای مریخ، کوه المپوس است که بزرگترین آتشفشان شناختهشده در منظومه شمسی به شمار میرود و چندین برابر قله اورست ارتفاع دارد. دره مارینر مریخ نیز از دیدنیهای این سیاره است: مجموعهای از درههای بسیار گسترده و خیرهکننده که حدود ۴ هزار کیلومتر طول دارد و عمق آن تا هشت کیلومتر میرسد.
مریخ همچنین یکی از معدود سیارههایی است که میتوان تغییرات فصلی آن از جمله جابهجایی یخ و غبار را با تلسکوپ و فضاپیما دنبال کرد. برخی از این تغییرات حتی با برخی تلسکوپهای آماتوری هم قابل مشاهده هستند.
مریخ دو قمر کوچک به نامهای فوبوس و دیموس دارد. شکل نامنظم آنها باعث شده است که بیشتر شبیه سیارکها باشند تا قمری کروی مانند ماه زمین.
مریخ یکی از مهمترین اهداف اکتشافات فضایی است. مریخنوردها و فضاپیماهای مداری آن، سنگها و خاک این سیاره را بررسی میکنند تا شواهد وجود آب در گذشته، شرایط محیطی آن زمان و احتمال وجود حیات در آن دوران را بهتر بشناسیم.

مشتری؛ غولی با میدان مغناطیسی قوی
مشتری پنجمین سیاره از خورشید و بزرگترین سیاره منظومه شمسی است. جرم آن از مجموع جرم هفت سیاره دیگر بیشتر است. همین موضوع نشان میدهد که مشتری تا چه اندازه در مقیاس منظومه شمسی غولآساست.
مشتری بیشتر از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده و سطح جامد معمولی ندارد. هرچه به اعماق آن برویم، فشار افزایش پیدا میکند و حالت مواد تغییر میکند. در لایههای عمیقتر، هیدروژن میتواند به حالت فلزی درآید و در ایجاد میدان مغناطیسی بسیار قدرتمند مشتری نقش داشته باشد.
میدان مغناطیسی مشتری ناحیهای گسترده از فضای اطراف سیاره را تحت تاثیر قرار میدهد. ذرات باردار در این محیط شتاب میگیرند و پدیدههای پرانرژی و تابشهای رادیویی ایجاد میکنند. بررسی این محیط مغناطیسی یکی از بخشهای مهم ماموریتهای فضایی در مشتری است.
یکی از معروفترین ویژگیهای مشتری «لکه سرخ بزرگ» است. این لکه طوفان عظیمی است که در صدها سال گذشته رصد شده است. این طوفان آنقدر بزرگ است که قطر آن از قطر کره زمین هم بیشتر است، البته اندازهاش در طول زمان تغییر کرده است.
مشتری حلقههایی هم دارد اما این حلقهها بسیار کمنورتر از حلقههای زحلاند و به آسانی دیده نمیشوند.

قمرهای مشتری
مشتری همچنین خانوادهای بزرگ از قمرها دارد. برخی از این قمرها بهاندازهای جالباند که هرکدام میتوانند موضوع یک پژوهش مستقل باشند. تا فروردین ۱۴۰۵ تعداد قمرهای شناخته شده مشتری به ۱۱۵ قمر تایید شده رسیده است.
گالیله در سال ۱۶۱۰ چهار قمر مشتری، یعنی آیو، اروپا، گانیمد و کالیستو را با تلسکوپ خود رصد کرد. این قمرها بزرگترین قمرهای مشتری هستند. گانیمد بزرگترین قمر منظومه شمسی به شمار میرود و حتی از سیاره عطارد هم بزرگتر است. این رصد تاریخی گالیله نشان داد که همه اجرام آسمانی الزاما به دور زمین نمیگردند و این از مشاهداتی بود که باعث شد نگاه انسان به جایگاه زمین در کیهان تغییر کند.
اروپا، یکی از قمرهای مشتری، پوستهای یخی دارد و شواهد نشان میدهند که زیر این پوسته اقیانوسی از آب مایع قرار گرفته است. اگر آب مایع این اقیانوس با بستر سنگی زیر آن در تماس باشد، واکنشهای شیمیایی میان آب و سنگها ممکن است انرژی لازم برای حیات را فراهم کنند. به همین دلیل، اروپا یکی از مهمترین مکانهایی است که میتوان درآنها امکان وجود شرایط مناسب برای حیات را در خارج از کره زمین بررسی کرد.

زحل؛ سیارهای با حلقههایی عظیم و ظریف
زحل ششمین سیاره از خورشید و دومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است. شهرت اصلی آن به حلقههای گسترده و چشمگیرش برمیگردد. این حلقهها از دور یکپارچه به نظر میرسند اما در واقع از تعداد بسیار زیادی ذره یخ، سنگ و غبار تشکیل شدهاند. این ذرات اندازههای گوناگون دارند و هرکدام در مدار خود به دور زحل میگردند. گرانش قمرها و برهمکنش میان ذرات باعث ایجاد شکافها، نوارها و ساختارهای پیچیده در حلقهها میشود.
زحل نیز مانند مشتری یک غول گازی است و سطح جامد معمولی ندارد. چگالی متوسط آن از چگالی آب کمتر است؛ بنابراین اگر اقیانوسی بهاندازه کافی بزرگ و عمیق وجود داشت که میشد زحل را در آن قرار داد، این سیاره روی آب اقیانوس شناور میشد.
یکی از پدیدههای جالب زحل، ساختار ششضلعی عظیمی است که در نزدیکی قطب شمال آن دیده میشود. این الگوی هندسی عجیب در واقع نوعی جریان جوی پایدار است که در مرکز آن گردابی بزرگ قرار دارد. شکلگیری چنین ساختاری در جو یک سیاره، از موضوعات تحقیق درباره سیارههای منظومه شمسی است.

قمرهای زحل
زحل رکورددار داشتن بیشترین تعداد قمرها در منظومه شمسی است و تا مرداد ۱۴۰۵ وجود ۲۹۳ قمر آن تایید شده است. در میان قمرهای زحل تیتان و انسلادوس بهشدت توجه دانشمندان را به خود جلب کردهاند. تیتان جوی متراکم دارد و در سطح سرد آن دریاچهها و دریاهایی از متان و اتان مایع دیده میشود. این مواد در تیتان چرخهای شبیه چرخه آب زمین را تشکیل میدهند.
انسلادوس که قمری کوچک و یخی است، از شکافهای نزدیک قطب جنوب خود فوارههایی از بخار آب و ذرات یخ به فضا پرتاب میکند. بررسی این فوارهها نشان میدهد که در زیر پوسته یخی آن اقیانوسی از آب مایع وجود دارد. به دلیل این موضوع انسلادوس از مکانهایی محسوب میشود که ممکن است برای میزبانی حیات مناسب باشند و برای کاوش در این زمینه اهداف خوبی به شمار میروند.
اورانوس؛ سیارهای که تقریبا به پهلو میچرخد
اورانوس هفتمین سیاره از خورشید است و از نظر اندازه در گروه سیارههای غولپیکر قرار میگیرد. رنگ آبیـسبز آن به حضور متان در جو مربوط است. جو اورانوس و نپتون علاوه بر متان، ترکیب شیمیایی جالب دیگری هم به مقدار کمتر دارد: سولفید هیدروژن. این ماده را با بوی تخم مرغ گندیده آن میشناسیم؛ هر چند بو کردن غولهای یخی عملی نیست و نیازی نیست نگران این بو باشیم.
اما عجیبترین ویژگی اورانوس جهتگیری محور چرخش آن است. محور این سیاره بهشدت کج است و تقریبا در امتداد صفحه مداری آن قرار گرفته است. به زبان ساده، اورانوس را میتوان سیارهای تصور کرد که تقریبا به پهلو میچرخد.
این وضعیت باعث میشود فصلهای اورانوس با فصلهای زمین بسیار متفاوت باشند. یک دور گردش کامل آن به دور خورشید حدود ۸۴ سال زمینی طول میکشد؛ بنابراین هر فصل آن تقریبا دو دهه ادامه دارد. در بخشهایی از مدار، یکی از قطبهای آن در تمام این مدت رو به خورشید قرار میگیرد و قطب دیگر بیش از بیست سال در تاریکی میماند.
یکی از توضیحهای مطرحشده درباره علت این کجی شدید، برخوردی عظیم در دوران اولیه منظومه شمسی است اما جزئیات دقیق نحوه ایجاد این وضعیت همچنان موضوع پژوهشهای دانشمندان است.
اورانوس حلقههایی تاریک و کمنور دارد و تعدادی قمر شناختهشده نیز به دور آن میگردند که بزرگترین آنها تیتانیا، اوبرون، آمبریل، آریل و میراندا نام دارند. تا مهر ۱۴۰۴، ۲۹ قمر دور اورانوس کشف شدهاند.
همانطور که پیشتر اشاره شد اورانوس و نپتون را غولهای یخی مینامند. البته یخها در اعماق سیاره لزوما به شکل یخ معمولیای که روی زمین میشناسیم نیستند.

نپتون؛ دنیایی دوردست با بادهای بسیار شدید
نپتون هشتمین و دورترین سیاره شناختهشده منظومه شمسی از خورشید است. این سیاره چنان دور از خورشید قرار دارد که در مقایسه با زمین نور بسیار ضعیفتری از خورشید دریافت میکند و روشنایی در هنگام ظهر نپتون به حالتی مانند گرگومیش شباهت دارد. یک سال نپتونی حدود ۱۶۵ سال زمینی طول میکشد؛ یعنی از زمان کشف نپتون در سال ۱۸۴۶ تاکنون این سیاره فقط کمی بیش از یک دور کامل به دور خورشید گشته است.
نپتون از دور آبی به نظر میرسد و در جو آن ساختارهای ابری و طوفانهای بزرگ دیده شدهاند. بادهای آن میتوانند به سرعتهای بسیار بالا و حتی مافوق صوت برسند؛ این موضوع برای سیارهای که انرژی دریافتیاش از خورشید بسیار کم است شگفتانگیز است. گرمای درونی سیاره احتمالا در رفتار جو آن نقش مهمی دارد.
روش کشف نپتون با بسیاری از سیارههای دیگر متفاوت بود. اخترشناسان با بررسی حرکت اورانوس متوجه انحرافهایی شدند که ممکن بود ناشی از گرانش یک جرم ناشناخته باشد. موقعیت آن جرم را با محاسبات ریاضی تعیین کردند و در نهایت توانستند نپتون را در نزدیکی محل پیشبینیشده مشاهده کنند. این کشف از نمونههای توانایی ریاضیات در آشکارکردن اجرامی است که هنوز بهطور مستقیم دیده نشدهاند.
تا سال ۱۴۰۳، وجود ۱۶ قمر نپتون تایید شده است. بزرگترین قمر آن تریتون نیز دنیایی جالب است. این قمر در جهتی مخالف جهت چرخش محوری نپتون به دور این سیاره میگردد. این مدار یکی از دلایلی است که باعث میشود فکر کنند شاید تریتون در گذشته جرمی مستقل بوده و بعدا به دام گرانش نپتون افتاده باشد.

آیا منظومه شمسی سیاره دیگری هم دارد؟
طبق بعضی پژوهشهای نجومی احتمال دارد سیارهای بزرگ و ناشناخته در نواحی بسیار دور منظومه شمسی وجود داشته باشد. این جرم معمولا با نام «سیاره نهم» شناخته میشود و علت به وجود آمدن این فرضیه، برخی ویژگیهای مداری اجرام دوردست است. یعنی محققان میگویند ممکن است یک سیاره هنوز کشفنشده در فراسوی مدار نپتون وجود داشته باشد که گرانش آن بر مدار بعضی اجرام دور اثر گذاشته است.
اما این فرضیه هنوز تایید نشده است و هیچ مشاهده مستقیمی از چنین سیارهای در دست نیست. همچنین توضیحهای دیگری برای وضعیتهای مداری مشاهده شده مطرح شدهاند. بنابراین موضوع وجود سیاره نهم هنوز از معماهای بدون پاسخ منظومه شمسی است.

سفری که هنوز تمام نشده است
منظومه شمسی در نگاه اول ممکن است مجموعهای ساده از یک ستاره و هشت سیاره به نظر برسد اما هرچه بیشتر آن را بررسی میکنیم، با تصویری پیچیدهتر روبهرو میشویم.
مریخ و زهره در طول تاریخ خود تغییرات اقلیمی چشمگیری را تجربه کردهاند و تحول جو آنها در شکلگیری شرایط امروزیشان نقش مهمی داشته است. مشتری و زحل طوفانهای گسترده و مجموعه بزرگی از قمرها دارند و قمرهای یخی آنها پرسشهایی تازه درباره امکان وجود محیطهای مناسب برای حیات مطرح میکنند. اورانوسِ به پهلو افتاده و نپتون پرتلاطم دنیاهایی متفاوتاند که آنها را کمتر از غولهای گازی میشناسیم.
بهطورکلی اجرام قسمتهای بیرونی منظومه شمسی کمتر شناخته شدهاند تا جایی که وجود ابر اورت هنوز بهطور مستقیم تایید نشده و شواهد مربوط به آن غیرمستقیماند.
دانشمندان با تلسکوپها، فضاپیماها، مریخنوردها و ماموریتهای اکتشافی پیوسته به تحقیق درباره سیارهها و منظومه شمسی میپردازند و اطلاعات بیشتری از آن به دست میآورند اما بسیاری از پرسشها همچنان پابرجا هستند: آیا در اقیانوسهای زیرسطحی قمرهای یخی حیات وجود دارد؟ سیارههای منظومه شمسی دقیقا چگونه شکل گرفتند؟ آیا در دوردستها سیارهای ناشناخته پنهان شده است؟
شاید جذابترین نکته درباره منظومه شمسی همین باشد: ما در منظومهای زندگی میکنیم که بخشی از آن را بهخوبی میشناسیم اما هنوز چیزهای فراوانی برای کشفکردن در آن وجود دارد. هر سیاره، قمر، سیارک و دنبالهدار بخشی از داستانی بسیار قدیمی را بازگو میکند: داستان شکلگیری خانه کیهانی ما.
سوالات متداول
۱. منظومه شمسی چند سیاره دارد و نام آنها چیست؟
منظومه شمسی هشت سیاره دارد: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. این سیارهها در مدارهایی به دور خورشید میگردند.
۲. بزرگترین و کوچکترین سیاره منظومه شمسی کداماند؟
مشتری بزرگترین و عطارد کوچکترین سیاره منظومه شمسی است. قطر مشتری حدود ۱۴۳ هزار کیلومتر و قطر عطارد حدود ۴۹۰۰ کیلومتر است.
۳. چرا پلوتو دیگر جزو سیارههای منظومه شمسی نیست؟
پلوتو در سال ۲۰۰۶ به دلیل برآورده نکردن یکی از معیارهای تعریف سیاره، یعنی پاکسازی ناحیه مداری خود از اجرام دیگر، در گروه سیارههای کوتوله قرار گرفت.
۴. گرمترین سیاره منظومه شمسی کدام است؟
زهره گرمترین سیاره منظومه شمسی است. جو بسیار متراکم و غنی از دیاکسیدکربن آن با ایجاد اثر گلخانهای شدید، دمای سطح را به حدود ۴۶۵ درجه سانتیگراد میرساند.
۵. چرا عطارد با وجود نزدیکی به خورشید گرمترین سیاره نیست؟
عطارد جو متراکمی ندارد و نمیتواند گرمای دریافتی از خورشید را بهخوبی حفظ کند. در مقابل، جو متراکم زهره گرما را به دام میاندازد و باعث میشود سطح آن داغتر باشد.
۶. کدام سیارهها قمر ندارند؟
عطارد و زهره هیچ قمر طبیعی شناختهشدهای ندارند. سایر سیارههای منظومه شمسی دستکم یک قمر دارند.
۷. کدام سیاره به پهلو میچرخد؟
اورانوس به دلیل کجی بسیار زیاد محور چرخش خود تقریباً به پهلو میچرخد. این وضعیت باعث میشود فصلهای آن با زمین تفاوت زیادی داشته باشند و هر فصل تقریباً دو دهه طول بکشد.
۸. بزرگترین قمر منظومه شمسی کدام است؟
گانیمد، یکی از قمرهای مشتری، بزرگترین قمر منظومه شمسی است. این قمر حتی از سیاره عطارد هم بزرگتر است.
۹. آیا در گذشته روی مریخ آب وجود داشته است؟
بله. بستر رودخانههای خشک، دلتاهای رسوبی و دیگر شواهد زمینشناختی نشان میدهند که در گذشته آب مایع در بخشهایی از مریخ جریان داشته است. امروزه نیز آب به شکل یخ در قطبها و زیر سطح آن وجود دارد.
۱۰. آیا ممکن است در قمرهای مشتری و زحل حیات وجود داشته باشد؟
برخی از قمرهای این دو سیاره، مانند اروپا در اطراف مشتری و انسالدوس در اطراف زحل، احتمالاً اقیانوسهایی از آب مایع در زیر پوسته یخی خود دارند. این محیطها از اهداف مهم بررسی امکان وجود حیات در خارج از زمین هستند، اما تاکنون حیاتی در آنها کشف نشده است.
۱۱. دورترین سیاره منظومه شمسی کدام است و یک سال آن چقدر طول میکشد؟
نپتون دورترین سیاره شناختهشده منظومه شمسی از خورشید است. یک دور گردش کامل آن به دور خورشید حدود ۱۶۵ سال زمینی طول میکشد.
۱۲. آیا واقعاً سیاره نهمی در منظومه شمسی وجود دارد؟
وجود سیاره نهم هنوز تأیید نشده است. برخی ویژگیهای مداری اجرام دوردست منظومه شمسی احتمال وجود سیارهای بزرگ و ناشناخته در فراسوی مدار نپتون را مطرح کردهاند، اما تاکنون مشاهده مستقیمی از آن به دست نیامده است.
