فهرست مطالب
تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن (Nancy Grace Roman Space Telescope) یکی از مأموریتهای فضایی بسیار مهم ناسا برای شناخت کیهان است. این تلسکوپ فضایی که به افتخار «نانسی گریس رومن»، نخستین اخترشناس ارشد ناسا، نامگذاری شده برای بررسی برخی از بزرگترین پرسشهای نجوم مدرن ساخته شده است؛ از جمله انرژی تاریک، ماده تاریک، سیارههای فراخورشیدی و تحول کهکشانها و کیهان.
رومن در ۳۰ اوت ۲۰۲۶ (۸ شهریور ۱۴۰۵) با موشک فالکون هوی (Falcon Heavy) شرکت اسپیسایکس از مرکز فضایی کندی در فلوریدا به فضا پرتاب شد و اکنون به نزدیکی نقطه لاگرانژی دوم منظومه خورشید–زمین (L2) در فاصله ۱٫۵ میلیون کیلومتری از ما رسیده است.
چرا تلسکوپ رومن اهمیت زیادی دارد؟
نکتهای که تلسکوپ فضایی رومن را از بسیاری از تلسکوپهای فضایی دیگر متمایز میکند، میدان دید بسیار وسیع آن است.
آینه اصلی رومن قطری حدود ۲٫۴ متر دارد؛ تقریبا هماندازه آینه اصلی تلسکوپ فضایی هابل. اما ابزار تصویربرداری آن میتواند ناحیهای از آسمان را ثبت کند که حدود ۱۰۰ برابر بزرگتر از میدان دید دوربین هابل است. در نتیجه رومن میتواند در مدت کوتاهی بخش عظیمی از آسمان را بررسی کند.
به بیان ساده، اگر هابل مانند یک دوربین بسیار دقیق برای نگاه کردن به یک بخش کوچک از کیهان باشد، رومن بیشتر شبیه یک دوربین بسیار بزرگ برای نقشهبرداری از بخش وسیعی از کیهان است که میتواند جزئیاتی با وضوحی مشابه هابل را در چشماندازی بسیار گستردهتر ثبت کند.
ناسا پیشبینی میکند رومن طی مأموریت خود نور میلیاردها کهکشان را بررسی کند و حجم عظیمی از دادههای نجومی تولید کند.

تلسکوپ رومن چه چیزی را بررسی میکند؟
در ادامه برخی اهداف پژوهشی تعیین شده برای تلسکوپ رومن را مرور میکنیم.
۱. انرژی تاریک
یکی از مهمترین اهداف تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن، پژوهشهای انرژی تاریک است؛ پدیدهای ناشناخته که با شتاب گرفتن انبساط عالم ارتباط دارد.
رومن با بررسی نحوه تغییر کهکشانها و پراکندگی و فاصله آنها در دورههای مختلف کیهان، به دانشمندان کمک میکند ماهیت انرژی تاریک و نقش آن در شتاب انبساط عالم را بهتر بشناسند.
۲. ماده تاریک
رومن همچنین برای تحقیقات در زمینه ماده تاریک طراحی شده است. ماده تاریک بهطور مستقیم نور تابش یا جذب نمیکند، اما اثر گرانشی آن بر ستارهها و کهکشانها قابل مشاهده است.
رومن برای بررسی این نوع ماده از پدیدهای به نام همگرایی گرانشی ضعیف (Weak Gravitational Lensing) استفاده میکند. گرانش ماده میان ما و اجرام دوردست، تصویر ظاهری آن اجرام را اندکی تغییر شکل میدهد. با بررسی آماری این تغییر شکلها میتوان توزیع ماده از جمله ماده تاریک را نقشهبرداری کرد.
۳. کشف سیارههای فراخورشیدی
یکی دیگر از اهداف جذاب رومن، جستوجوی سیارههای فراخورشیدی یا سیاراتی خارج از منظومه شمسی است.
رومن بهویژه از روش ریزهمگرایی گرانشی استفاده خواهد کرد. این روش به دانشمندان اجازه میدهد سیارههایی را پیدا کنند که با روشهای معمول، مانند گذر سیاره از مقابل ستاره، بهسادگی قابل شناسایی نیستند.
در ریزهمگرایی گرانشی (Microlensing) گرانش یک ستاره، نور ستارهای دورتر را خم میکند و باعث افزایش ظاهری روشنایی آن میشود. اگر ستارۀ نزدیکتر، سیارهای داشته باشد گرانش سیاره نیز میتواند تغییرات اضافی و مشخصی در این روشنایی ایجاد کند. اخترشناسان با بررسی این تغییرات میتوانند به وجود سیاره پی ببرند.
ناسا انتظار دارد رصدهای رومن اطلاعات آماری گستردهای درباره تعداد و انواع سیارههای موجود در کهکشان راه شیری فراهم کند.

ابزارهای علمی تلسکوپ فضایی رومن
رومن دو ابزار اصلی دارد. مهمترین آن ابزار میدان دید گسترده (Wide Field Instrument) یا WFI است؛ یک دوربین فروسرخ با حدود ۳۰۰ مگاپیکسل که میدان دید بسیار بزرگی دارد.
ابزار دیگر کرونوگراف (تاجنگار) است که یک فناوری آزمایشی برای تصویربرداری با کنتراست بالا در نور مرئی و فروسرخ نزدیک محسوب میشود. این ابزار برای آزمایش روشهایی طراحی شده که نور شدید ستاره را کاهش میدهند تا رصد مستقیم برخی سیارههای فراخورشیدی و قرصهای تشکیلدهنده سیارهها امکانپذیر شود.

تلسکوپ رومن کجا قرار دارد؟
رومن پیرامون نقطه L2 در سامانه خورشید–زمین قرار گرفته است؛ منطقهای در فاصله حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتری زمین در سمت مخالف خورشید.
این موقعیت به رومن اجازه میدهد شرایط حرارتی نسبتاً پایداری داشته باشد و در محیطی مناسب انجام رصدهای فروسرخ قرار گیرد. تلسکوپ جیمز وب نیز در همین ناحیه فعالیت میکند، اما این دو رصدخانه فاصله مناسبی از یکدیگر دارند.
رومن چه تفاوتی با جیمز وب دارد؟
تلسکوپ فضایی جیمز وب و تلسکوپ رومن هر دو برای رصد کیهان در طول موجهای فروسرخ طراحی شدهاند. البته رومن عمدتاً در محدوده فروسرخ نزدیک کار میکند، اما جیمز وب محدوده گستردهتری از فروسرخ نزدیک تا فروسرخ میانی را پوشش میدهد.
از طرف دیگر اهداف و شیوه رصد این دو تلسکوپ فضایی با هم تفاوت دارد. جیمز وب با ابزارهای پیشرفته خود میتواند اجرام بسیار کمنور و دوردست را با جزئیات بررسی کند و اطلاعاتی درباره نخستین کهکشانها، شکلگیری ستارهها و جو سیارههای فراخورشیدی به دست آورد.
در مقابل، مهمترین ویژگی رومن میدان دید بسیار وسیع آن است. این تلسکوپ میتواند در هر تصویر ناحیه بسیار بزرگتری از آسمان را نسبت به جیمز وب پوشش دهد و در مدتزمان کوتاهتری تعداد زیادی از کهکشانها و ستارهها را بررسی کند. به همین دلیل، رومن برای نقشهبرداری گسترده از کیهان و پژوهشهایی که به دادههای آماری فراوان نیاز دارند، ابزار بسیار مناسبی است.
این دو تلسکوپ رقیب یکدیگر نیستند، بلکه قابلیتهای مکملی دارند. جیمز وب میتواند اجرام مشخص را با جزئیات بیشتری بررسی کند، درحالیکه رومن تصویری گسترده از جمعیت اجرام و ساختار کیهان فراهم میکند.

تلسکوپ رومن یا هابل؛ کدام بهتر است؟
مقایسه تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن و تلسکوپ فضایی هابل در واقع مقایسه دو ابزار با مأموریتهای متفاوت است. این دو تلسکوپ آینهای با قطر مشابه دارند، اما تفاوت اصلی در میدان دید و نوع رصد آنهاست.
هابل بیشتر به دلیل توانایی فوقالعادهاش در ثبت تصاویر دقیق از بخشهای کوچک آسمان شناخته میشود. بسیاری از مشهورترین تصاویر نجومی جهان از سحابیها و کهکشانها گرفته تا خوشههای ستارهای را هابل ثبت کرده است.
در مقابل، رومن برای پیمایش گسترده آسمان طراحی شده است. دوربین WFI آن میتواند در هر تصویر ناحیهای بسیار بزرگتر از آسمان را نسبت به دوربینهای هابل پوشش دهد. همین تفاوت باعث میشود این دو تلسکوپ فضایی بیشتر مکمل یکدیگر باشند تا رقیب.
بنابراین نمیتوان گفت رومن جایگزین هابل است یا اینکه هابل دیگر کاربردی ندارد. هابل همچنان برای رصدهای با وضوح بالا و بررسی دقیق بسیاری از اجرام ارزشمند است، در حالی که رومن برای پاسخ دادن به پرسشهایی طراحی شده که نیازمند رصد تعداد بسیار زیادی از کهکشانها و ستارهها در بخش وسیعی از آسمان هستند.
| ویژگی | هابل | جیمز وب | نانسی گریس رومن |
| قطر آینه اصلی | حدود ۲٫۴ متر | حدود ۶٫۵ متر | حدود ۲٫۴ متر |
| میدان دید | نسبتاً محدود؛ مناسب رصد دقیق نواحی کوچک | محدودتر از رومن؛ بسته به ابزار و حالت رصد متفاوت است | حدود ۱۰۰ برابر میدان دید دوربین هابل |
| تمرکز اصلی | رصد دقیق اجرام و نواحی کوچک کیهان | بررسی اجرام کمنور و دوردست، نخستین کهکشانها و جو سیارههای فراخورشیدی | پیمایش گسترده آسمان و نقشهبرداری از کیهان |
| محدوده مهم رصد | فرابنفش، مرئی و فروسرخ نزدیک | نور مرئی قرمز، فروسرخ نزدیک و فروسرخ میانی | عمدتاً فروسرخ نزدیک |
| موقعیت | مدار پایین زمین | نزدیکی نقطه لاگرانژی L2 | نزدیکی نقطه لاگرانژی L2 |
آینده تلسکوپ رومن چیست؟
مأموریت اصلی رومن برای حدود پنج سال طراحی شده و امکان تمدید آن برای پنج سال دیگر نیز در نظر گرفته شده است. اکنون تلسکوپ وارد مرحله استقرار، آزمایش و کالیبراسیون شده است و ناسا انتظار دارد نخستین تصاویر علمی آن در اوایل سال ۲۰۲۷ منتشر شوند.
مانند دیگر تلسکوپهای حرفهای، اهمیت واقعی رومن صرفا در تصاویری که منتشر خواهد کرد نیست؛ بلکه حجم عظیم دادهای است که در اختیار اخترشناسان قرار میدهد. این دادهها میتوانند برای سالها و حتی دههها در پژوهشهای مختلف نجومی مورد استفاده قرار گیرند.
جمعبندی
تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن قرار نیست جای هابل یا جیمز وب را بگیرد. هدف آن این است که با ترکیب دید فروسرخ، میدان دید بسیار وسیع و سرعت بالای پیمایش آسمان، تصویری آماری و گسترده از کیهان به دست آورد.
تلسکوپ رومن میتواند یکی از مهمترین ابزارهای نجوم در دهه آینده باشد و از پژوهشهای انرژی تاریک و ماده تاریک گرفته تا کشف هزاران سیاره فراخورشیدی و بررسی میلیاردها کهکشان را امکانپذیر کند.
سوالات متداول
۱. تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن چیست و چه کاربردی دارد؟
تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن یکی از رصدخانههای فضایی ناساست که برای بررسی انرژی تاریک، ماده تاریک، سیارههای فراخورشیدی و تحول کهکشانها طراحی شده است. میدان دید بسیار وسیع این تلسکوپ امکان بررسی بخش بزرگی از آسمان را در مدت کوتاهی فراهم میکند.
۲. تفاوت تلسکوپ رومن با جیمز وب چیست؟
هر دو تلسکوپ در محدوده فروسرخ رصد میکنند، اما جیمز وب برای بررسی دقیق اجرام کمنور و دوردست طراحی شده است، درحالیکه رومن میدان دید بسیار وسیعتری دارد و میتواند تعداد زیادی از کهکشانها و ستارهها را در مدت کوتاهی بررسی کند. این دو تلسکوپ قابلیتهای مکملی دارند.
۳. تفاوت تلسکوپ رومن با هابل چیست؟
آینه اصلی هر دو تلسکوپ قطری حدود ۲٫۴ متر دارد، اما میدان دید دوربین رومن حدود ۱۰۰ برابر بزرگتر از میدان دید دوربین هابل است. هابل بیشتر برای تصویربرداری دقیق از نواحی کوچک آسمان استفاده میشود، درحالیکه رومن برای پیمایش گسترده آسمان و نقشهبرداری از کیهان طراحی شده است.
۴. تلسکوپ نانسی گریس رومن چگونه به کشف سیارههای فراخورشیدی کمک میکند؟
رومن از روش ریزهمگرایی گرانشی برای جستوجوی سیارههای فراخورشیدی استفاده میکند. در این روش، گرانش یک ستاره نور ستارهای دورتر را خم میکند و باعث افزایش ظاهری روشنایی آن میشود. وجود سیاره در اطراف ستاره نزدیکتر میتواند تغییرات مشخصی در این روشنایی ایجاد کند که اخترشناسان با بررسی آنها میتوانند به وجود سیاره پی ببرند.
۵. تلسکوپ رومن چگونه ماده تاریک را بررسی میکند؟
رومن با استفاده از پدیده همگرایی گرانشی ضعیف، تغییر شکل ظاهری کهکشانهای دوردست را بررسی میکند. گرانش ماده میان ما و این کهکشانها مسیر نور آنها را تغییر میدهد. دانشمندان با بررسی آماری این تغییر شکلها میتوانند توزیع ماده، از جمله ماده تاریک، را نقشهبرداری کنند.
۶. مأموریت تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن چقدر طول میکشد؟
مأموریت اصلی رومن برای حدود پنج سال طراحی شده است و امکان تمدید آن برای پنج سال دیگر نیز وجود دارد.
۷. اولین تصاویر تلسکوپ رومن چه زمانی منتشر میشوند؟
طبق پیشبینی ناسا، نخستین تصاویر علمی تلسکوپ فضایی رومن در اوایل سال ۲۰۲۷ منتشر خواهند شد.
