اگر این روزها پیش از طلوع آفتاب نگاهی به آسمان جنوب شرقی بیندازید، شاهد یکی از زیباترین و چشمگیرترین رخدادهای نجومی سال خواهید بود. آسمان شب در اواخر آبان ماه امسال میزبان یک همنشینی باشکوه است؛ جایی که ایزد آذرخش و ایزد جنگ، یعنی مشتری و مریخ، در نزدیک‌ترین فاصله ظاهری خود نسبت به یکدیگر در آسمان قرار می‌گیرند. این رویداد تماشایی در بازه زمانی ۲۳ تا ۲۶ آبان به اوج خود می‌رسد و فرصتی کم‌نظیر برای منجمان آماتور و عکاسان نجومی فراهم کرده است تا یکی از پدیده‌های زیبای مکانیک سماوی را به چشم خود ببینند.
در صبحگاه ۲۵ آبان، مریخِ سرخ‌فام با قدر ظاهری حدود ۰٫۷+، فقط در فاصله حدود ۱٫۱ تا ۱٫۲ درجه‌ای (کمی بیشتر از دو برابر قطر ماه کامل) از مشتری بسیار درخشان با قدر ۲٫۰- در قلب صورت فلکی اسد (Leo) و در نزدیکی ستاره درخشان قلب‌الاسد (Regulus) جای می‌گیرد. این همنشینی خیره‌کننده که نمایشی از رقص مداری سیارات بیرونی منظومه شمسی است، بار دیگر نگاه‌ها را به سوی ژرفای آسمان شب می‌دوزد؛ نمایشی که تکرار دوباره آن تا سال ۱۴۰۸ (۲۰۲۹) رخ نخواهد داد. البته در این مدت یک بار دیگر هم شاهد همنشینی دور این دو سیاره خواهیم بود، اما مقارنه واقعی که مریخ و مشتری را تا این اندازه به هم نزدیک کند رویدادی است که برای تکرار آن باید نزدیک سه سال صبر کنیم.
توهم همسایگی
در اولین نگاه، مریخ و مشتری آن‌قدر به یکدیگر نزدیک به‌نظر می‌رسند که گویی گرانش آنها را چنین به هم نزدیک کرده است. اما این صحنه چشم‌نواز تنها یک خطای دید هندسی است، نه یک رویارویی واقعی در اعماق فضا.
در اخترشناسی، این نزدیکی ظاهری دو جرم آسمانی از دید ناظر زمینی را مقارنه می‌نامند. در واقعیت، مدارهای مریخ و مشتری هرگز تداخلی با یکدیگر ندارند. در لحظه این مقارنه، مریخ در فاصلهای نسبتاً نزدیک به زمین در حال چرخش است، در حالی که غول گازی منظومه شمسی یعنی مشتری در ژرفای تاریک فضا، در فاصلهای بسیار دورتر قرار دارد. فاصله واقعی میان این دو سیاره در شب مقارنه، به حدود ۵۹۲ میلیون کیلومتر (نزدیک به ۴ برابر فاصلهٔ زمین تا خورشید) می‌رسد. به بیان دیگر، فضایی خالی، سرد و سهمگین میان این دو نقطهٔ نورانی وجود دارد که می‌تواند ده‌ها هزار سیاره به اندازه زمین را در خود جا دهد.
چرا این همنشینی رخ می‌دهد؟
مریخ در فاصله نزدیکتری به دور خورشید می‌گردد و فاصله مشتری از خورشید بسیار بیشتر است. لذا مریخ بسیار سریعتر به دور خورشید می‌چرخد. همین موضوع باعث می‌شود که هر ۲ تا ۲٫۵ سال یک‌بار، این دو سیاره از زاویه دید ما روی زمین، برای چند شب در یک خط قرار گیرند.
جالب اینجاست که در زیر این سیارات درخشان، ستاره قلب‌الاسد (Regulus) نیز حاضر است؛ ستاره‌ای که به ظاهر بخشی از این گردهمایی سه‌نفره است، ولی در حقیقت در این میهمانی جایی ندارد. زیرا نور آن پیش از رسیدن به چشم شما، حدود ۷۹ سال در راه بوده است! این تقابل شگفت‌انگیز یادآوری می‌کند که آسمان شب برخلاف ظاهر دو‌بعدی‌اش، تصویری پرعمق و سه‌بعدی از فضاست که در آن، زمان‌ها و مسافت‌های کیهانی گوناگون بر یک پرده نقش بسته‌اند.
پیدا کردن این میهمانی در آسمان کار دشواری نیست. حدود یک ساعت پیش از طلوع خورشید رو به سوی جنوب‌شرقی آسمان بایستید و به دنبال دو نقطه روشن نزدیک به هم باشید. مشتری با قدر ظاهری حدود ۲٫۰−، روشن‌تر است؛ مریخ با قدر حدود ۰٫۷+ کم‌نورتر و سرخ‌فام‌تر به نظر می‌رسد. اختلاف قدر آنها به این معناست که مشتری تقریباً ۱۲ برابر روشن‌تر از مریخ دیده می‌شود. کمی دورتر، ستارهٔ قلب‌الاسد سوسو می‌زند که همراه این دو سیاره، مثلثی در آسمان می‌سازد. جای دقیق و ارتفاع این مجموعه نسبت به افق محلی و زمان رصد شما بستگی دارد.
برای لذت بردن از این منظره، چشم غیرمسلح کافی است. با دوربین دوچشمی میتوانید هر دو سیاره را در یک میدان دید ببینید؛ تلسکوپ هم فرصت می‌دهد آنها را جداگانه بررسی کنید. همچنین اگر چند صبح پیاپی از مکانی ثابت آنها را رصد کنید یا از آنها عکس بگیرید، تغییر موقعیت مریخ نسبت به مشتری را نیز ثبت خواهید کرد. البته اگر به سه‌پایه مناسبی دسترسی دارید میتوانید با موبایل نیز این پروژه عکاسی را تجربه کنید.
شهاب‌ها می‌آیند!
در زمان رصد ممکن است رخداد نجومی دیگری لذت رصدتان را دوچندان کند؛ بارش شهابی اسدی ضیافتی در قلب صورت فلکی شیر. فقط دو روز پس از اوجِ نزدیکیِ سیارات، زمین از میان بقایای دنباله‌دار تمپل-تاتل عبور می‌کند که نتیجه‌اش بارش شهابی معروف اسدی است. کانون این بارش در صورت فلکی «اسد» قرار دارد؛ یعنی همان جایی که مریخ و مشتری نیز در آن حضور دارند.
تعداد شهاب‌های این بارش در شرایط آرمانی و ایده‌آل به حدود ۱۵ شهاب در ساعت می‌رسد اما در شرایط واقعی معمولاً تعداد کمتری دیده می‌شود. با این حال اگر خوش‌شانس باشید و زیر آسمانی تاریک و صاف حضور داشته باشید، میتوانید در هر ساعت چندین شهاب زیبا مشاهده کنید.
مقارنه مریخ و مشتری بیش از آنکه یک پدیده صرفاً ریاضی یا مکانیکی در تقویم‌های نجومی باشد، دعوتی است به تماشای عمق و وسعتِ کیهان. این رویداد به ما یادآوری می‌کند که برای درک عظمتِ منظومه شمسی، همیشه نیازی به تلسکوپ‌های عظیم یا سفرهای فضایی نیست؛ گاهی تنها چیزی که نیاز داریم، یک آسمان صاف، کمی کنجکاوی و آگاهی از آنچه در بالای سرمان رخ می‌دهد است.
