مقالات

ماجرای قمر دوم زمین و خطر سقوط آن بر روی ما

اشکان میرصالحی19 مهر 1405

پیشگفتار

برای ما مردمان زمین، کره ماه همیشه یگانه همراه وفادار زمین در تاریکی فضا بوده است. اما آیا تا به حال فکر کرده‌اید که شاید نفر سومی هم در این رابطه وجود داشته باشد؟ کیهان پر از شگفتی‌های پنهان است؛ گاهی سنگی سرگردان و خاموش، بی‌آنکه هیاهویی به پا کند، از پهنه منظومه شمسی سر می‌رسد و برای چند هفته مهمان مخفی سیاره ما می‌شود. سیارک 2024 PT5 یکی از همین مسافران اسرارآمیز است.

در این مقاله به سراغ این سنگ فضایی می‌رویم؛ جرمی که شاید اصلاً یک غریبه نباشد، بلکه تکه‌ای گم‌شده از  گذشته ما باشد. این یک داستان علمی‌تخیلی نیست؛ این ماجرای جرمی فضایی است که دانشمندان آن را در دسته ریزماه‌ها (Mini-Moons) طبقه‌بندی می‌کنند. اما این سنگ سرگردان دقیقاً از کجا آمده، چه رفتاری در کنار زمین دارد و چرا توجه رصدخانه‌های بزرگ جهان را به خود جلب کرده است؟

داستان یک کشف غیرمنتظره

ماجرا به ۷ آگست سال ۲۰۲۴ بازمی­گردد. تلسکوپ‌های ATLAS مستقر در آفریقای جنوبی، متوجه نوری کم‌سو شدند که با سرعتی غیرعادی نسبت به زمین حرکت می‌کرد. این تلسکوپ­های رباتیک پیشرفته به طور تخصصی برای شناسایی زودهنگام خطرناک‌ترین تهدیدهای فضایی، یعنی سیارک‌های بسیار نزدیک به زمین، طراحی شده است و کل آسمان شب را هر ۲۴ ساعت یک‌بار اسکن می­کنند.

محاسبات اولیه دینامیک مداری نشان داد که مدار این جرم، بیش از اندازه به مدار زمین شباهت دارد. این موضوع به معنای کشف یک ریزماه برای کره زمین بود.

 پدیده ریزماه چیست؟

زمین گرانش عظیمی دارد، اما خورشید حاکم بلامنازع منظومه شمسی است. برای اینکه یک سیارک توسط زمین به دام بیفتد، باید شرایط فیزیکی فوق‌العاده نادری دست به دست هم بدهند:

• سرعت نسبی بسیار اندک: سرعت حرکت سیارک نسبت به زمین باید کمتر از ۱ کیلومتر بر ثانیه (حدود ۳۶۰۰ کیلومتر بر ساعت) باشد.
• ورود به قلمرو گرانشی: سیارک باید دقیقاً در لبه میدان گرانش موثر زمین قرار بگیرد.

هنگامی که این دو شرط محقق شود، سیارک به اسارت موقت گرانش زمین درمی‌آید. با این حال، برخلاف مدار کره ماه که میلیاردها سال به شکل پایدار باقی مانده است، مدار این اجرام ناپایدارند. پس از چند روز، گرانش خورشید دوباره دست بالا را گرفته و جرم را از بند گرانش زمین رها می‌سازد.

سنگی بیگانه یا تکه‌ای جدا شده از ماه؟

یکی از جذاب‌ترین فرضیاتی که پس از طیف‌سنجی مطرح شد، خاستگاه این جرم بود. قطر این سیارک تنها حدود ۱۰ تا ۱۱ متر (تقریباً به اندازه یک اتوبوس شهری) است. ترکیب کانی‌شناسی در طیف بازتابی نوری 2024 PT5 نشان داده که ترکیبات سطحی آن شباهت فوق‌العاده‌ای به سنگ‌های بازالتی دشت‌های ماه دارد.

بنابراین یکی از فرضیه­های شگفت‌انگیز می­گوید که این سیارک احتمالاً تکه‌ای از پوسته خود کره ماه است که میلیون‌ها سال پیش در اثر برخورد یک شهاب‌سنگ عظیم به سطح ماه به فضا پرتاب شده و از آن زمان تاکنون در مداری شبیه به زمین به دور خورشید می‌چرخد!

آیا این سیارک با چشم غیرمسلح یا تلسکوپ‌های آماتوری دیده می‌شود؟

اگر بخواهیم پاسخی صادقانه و علمی بدهیم باید بگوئیم خیر! قدر ظاهری این سیارک در نزدیک‌ترین فاصله به حدود ۲۲+ می‌رسد. برای درک این عدد کافی است بدانید چشمان انسان در تاریک‌ترین کویرها فقط اجرامی تا قدر ۶+ را می‌بینند و یک تلسکوپ آماتوری قوی (مثلاً ۸ اینچی) در بهترین شرایط می‌تواند تا قدر ۱۴ را تفکیک کند. بنابراین برای ثبت تصویری از 2024 PT5، به تلسکوپ‌های تحقیقاتی رده حرفه‌ای با دهانه‌های بیش از ۱ تا ۲ متر مجهز به دوربین‌های CCD  نیاز خواهید داشت.

 خطر برخورد و سناریوی دفاع از سیاره زمین

این سیارک منجمان را به یاد خاطره شهاب‌سنگ چلیابینسک می­اندازد. در بامداد ۲۷ بهمن ۱۳۹۱، یک سیارک با قطر تقریبی ۲۰ متر و جرم حدود ۱۲ هزار تن و با سرعتی نزدیک به ۶۸ هزار کیلومتر بر ساعت، بدون هیچ هشدار قبلی وارد جو زمین شد و در ارتفاع حدود ۳۰ کیلومتری بالای شهر چلیابینسک روسیه منفجر گردید. انرژی آزادشده در این انفجار هوایی معادل تقریبی ۵۰۰ کیلوتن تی‌ان‌تی (بیش از ۳۰ برابر بمب اتمی هیروشیما) برآورد شد که موج ضربه‌ای سهمگین حاصل از آن، شیشه‌های بیش از ۷ هزار ساختمان را در شش شهر درهم شکست و منجر به جراحت نزدیک به ۱۵۰۰ نفر شد.

این رویداد زنگ خطری جدی برای جامعه علمی و آژانس‌های فضایی بود و ضرورت توسعه شبکه‌های دفاع سیاره‌ای و سیستم‌های هشدار زودهنگام مانند سامانه ATLAS  را برای پایش اجرام نزدیک به زمین دوچندان کرد. اما خوشبختانه این  سیارک خطری برای ما نخواهد داشت. سامانه پایش خطرات ناسا (CNEOS Sentry Table) پس از رصدهای متعدد راداری و اپتیکی، احتمال هرگونه برخورد آن با زمین را صفر اعلام کرده است.

حتی در صورت برخورد احتمالی در آینده‌های بسیار دور، ابعاد ۱۰ متری آن به گونه‌ای است که پیش از رسیدن به سطح زمین در لایه‌های متراکم جو منفجر و به قطعات بی‌خطر تبدیل می‌شد.

سوالات متداول (FAQ)