فهرست مطالب
- ۱. مگنتارها؛ ستارههایی با میدان مغناطیسی باورنکردنی
- ۲. اومواموا؛ مهمان ناشناخته منظومه شمسی
- ۳. سیارههای سرگردان؛ دنیاهای بدون خورشید
- ۴. سیاهچاله ابرپرجرم مرکز کهکشان؛ غولی پنهان در قلب راه شیری
- ۵. تپاخترهای بیوه سیاه؛ دوتاییهای مرگبار
- ۶. ریزاختروشها؛ نسخههای مینیاتوری اختروشهای دور
- ۷. ستارههای فوقسریع؛ فراریهای تیزپا
- ۸. ابرنواخترهای کاذب؛ ستارههایی که از انفجار جان به در میبرند
- ۹. ستارههای آبی جامانده؛ سالخوردههایی با ظاهر فریبنده
- ۱۰. سیارههای فراخورشیدی عجیب؛ دنیاهای متفاوت و دور
- سخن پایانی
- سوالات متداول
وقتی به اجرام آسمانی فکر میکنیم، معمولا ستارهها، سیارهها و کهکشانهای عادی به ذهنمان میرسند اما کیهان بسیار شگفتانگیزتر و عجیبتر از چیزی است که در نگاه اول تصور میکنیم. در پهنه کهکشان راه شیری، اجرامی وجود دارند که ویژگیهای غیرمعمول آنها گاهی با شهود روزمره ما از جهان سازگار نیست. از ستارههایی با میدان مغناطیسی باورنکردنی و سیارههایی که ممکن است در آنها باران آهن ببارد، تا اجرامی که با سرعتی سرسامآور در فضا حرکت میکنند یا ظاهری جوانتر از سن واقعی خود دارند.
در ادامه به سراغ ۱۰ تا از عجیبترین اجرام آسمانی شناختهشده در کهکشان میرویم؛ اجرامی که هرکدام به شکلی متفاوت، شناخت ما از جهان را به چالش میکشند. با ویژگیهای شگفتانگیز آنها، چگونگی شکلگیری و آنچه اخترشناسان تاکنون دربارهشان کشف کردهاند اشنا میشویم. بعضی از این رازها پاسخهای نسبتا روشنی دارند و بعضی دیگر همچنان پرسشهای بیپاسخی پیش روی دانشمندان گذاشتهاند.
۱. مگنتارها؛ ستارههایی با میدان مغناطیسی باورنکردنی
ستارهها در طول عمر خود تغییر میکنند. درون ستارهها، جایی که هسته ستاره نامیده میشود، هیدروژن در واکنشهای همجوشی هستهای شرکت میکند و انرژی آزاد میکند.
به مرور زمان و با کاهش سوخت هیدروژنی، ستارههایی مانند خورشید ابتدا پف میکنند و به ستارهای به نام غول سرخ تبدیل میشوند. این ستارهها سپس لایههای بیرونی خود را در فضا پراکنده میکنند و هسته آنها فشردهتر میشود. در نهایت، هسته باقیمانده به جرمی به نام کوتوله سفید تبدیل میشود.
ستارههای پرجرمتر در پایان عمر خود ممکن است دچار انفجاری شدید به نام انفجار ابرنواختری شوند که لایههای بیرونیشان را به فضا پرتاب میکند. هسته باقیمانده نیز بهشدت فشرده میشود و ممکن است به جسمی به نام ستاره نوترونی تبدیل شود یا در ستارههای بسیار پرجرم، سیاهچاله تشکیل دهد.
درباره سیاهچالهها در ادامه بیشتر صحبت خواهیم کرد. اما ستارههای نوترونی اجرامی بسیار متراکم و چگال هستند که با سرعت زیادی به دور خود میچرخند. برای درک چگالی آنها در نظر بگیرید که این اجرام با وجود قطری در حدود ۲۰ کیلومتر، نزدیک به ۱٫۴ برابر خورشید جرم دارند. یعنی اگر میشد مقداری از ماده این ستاره را با یک قاشق برداریم، جرم یک قاشق چایخوری از آن یک میلیارد تن بود!
برخی انواع ستارههای نوترونی ویژگیهای جالب دیگری دارند. مثلا برخی ستارههای نوترونی از نواحی نزدیک قطبهای مغناطیسی خود باریکههایی از امواج الکترومغناطیسی را تابش میکنند. اگر این پرتوها هنگام چرخش ستاره از مقابل زمین عبور کنند، به شکل پالسها یا تپهای منظم دریافت میشوند؛ به همین دلیل به این اجرام تپاختر (Pulsar) میگویند.
اما مگنتارها (Magnetars) بیشک از عجیبترین اجرام شناختهشده در کهکشان هستند. مگنتارها نوع خاصی از ستارههای نوترونی هستند که میدان مغناطیسی آنها میتواند به حدود یک کوادریلیون یعنی هزار میلیون میلیون برابر میدان مغناطیسی زمین برسد. امروزه حدود ۳۰ مگنتار و نامزد مگنتار شناسایی شدهاند، اما دانشمندان احتمال میدهند تعداد واقعی آنها در کهکشان بسیار بیشتر باشد.

مگنتارها چه ویژگیهایی دارند؟
پرسش مهم این است که میدان مغناطیسی مگنتارها چگونه به چنین قدرتی میرسد. یکی از توضیحاتی که مطرح شده، چرخش بسیار سریع ستاره نوترونی در لحظات نخست شکلگیری است. بر اساس این نظریه، حرکت سریع و آشفته ماده رسانای درون ستاره میتواند میدان مغناطیسی را بهشدت تقویت کند. البته این تنها توضیح پیشنهادی نیست و سازوکار دقیق شکلگیری میدانهای مغناطیسی مگنتارها هنوز بهطور کامل مشخص نشده است.
یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای مگنتارها فورانهای ناگهانی و بسیار پرانرژی آنهاست. گاهی تغییرات شدید در میدان مغناطیسی باعث آزادشدن مقدار عظیمی انرژی میشود. این تغییرات ممکن است با شکستگی یا جابهجایی ناگهانی پوسته ستاره نیز همراه باشند؛ رویدادی که «ستارهلرزه» نامیده میشود. این پدیده تا حدی به زمینلرزه شباهت دارد، با این تفاوت که در پوسته فوقالعاده چگال یک ستاره نوترونی رخ میدهد. برخی فورانهای مگنتارها چنان عظیماند که در کسری از ثانیه، انرژیای معادل تابش خورشید طی هزاران یا حتی صدها هزار سال آزاد میکنند.
۲. اومواموا؛ مهمان ناشناخته منظومه شمسی
«اومواموا» (Oumuamua) نخستین جرم میانستارهای تاییدشدهای است که از منظومه شمسی ما عبور کرده است. این جرم در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۷ (۲۷ مهر ۱۳۹۶) با تلسکوپ پن استارز ۱ در رصدخانه هالیکالا در هاوایی کشف شد. اومواموا هنگام عبور از نزدیکی زمین، حدود ۳۴ میلیون کیلومتر با سیاره ما فاصله داشت. سرعت آن هنگام گذر از نزدیکترین نقطه به خورشید، به حدود ۳۱۵ هزار کیلومتر بر ساعت میرسید.
این جرم عجیب ظاهری بسیار کشیده شبیه به یک سیگار برگ داشت و رنگ آن مایل به قرمز بود. اخترشناسان تخمین زدند که طول آن ممکن است حدود ۱۰ برابر عرضش باشد اما شکل و ابعاد دقیق آن مشخص نیست زیرا حتی تلسکوپهای قدرتمند نیز نتوانستند آن را بهصورت یک جرم گسترده و دارای جزئیات تصویربرداری کنند.

اومواموا چه بود و از کجا میآمد؟
در ابتدا، اومواموا بهعنوان یک دنبالهدار طبقهبندی شد؛ اما از آنجا که هنگام رصد هیچ نشانهای از گیسو یا دنباله معمول دنبالهدارها در اطراف آن دیده نمیشد، دانشمندان آن را برای مدتی در دسته سیارکها قرار دادند. دنبالهدارها معمولا با نزدیکشدن به خورشید گرم میشوند و بخشی از یخهای سطحی آنها به گاز تبدیل میشود. این گازها همراه با غبار، گیسو و گاهی دم دنبالهدار را تشکیل میدهند.
اما ماجرا به همینجا ختم نشد. اخترشناسان متوجه شدند که اومواموا هنگام دورشدن از خورشید، اندکی شتاب گرفته است؛ شتابی که نمیتوان آن را صرفا با نیروی گرانش توضیح داد. یکی از توضیحهای مطرح شده این بود که با وجود ایجاد نشدن گیسو مقداری گاز از سطح جرم خارج شده و به آن چنین شتابی داده است. این رفتار در دنبالهدارها شناختهشده است، اما درباره اومواموا منشا دقیق آن همچنان محل بحث است.
یکی دیگر از ویژگیهای عجیب اومواموا، تغییرات چشمگیر روشنایی آن بود. روشنایی این جرم در طول چرخش تا حدود ۱۰ برابر تغییر میکرد. این موضوع نشان میداد شکل آن احتمالا بسیار کشیده است و چرخشی ساده و منظم ندارد. بررسیها نشان دادند که یک دور چرخش آن حدود ۷٫۳ ساعت طول میکشد.
پژوهشگران در این سالها فرضیههای مختلفی را درباره چگونگی شکلگیری و پرتاب این جرم به فضای میانستارهای مطرح کردهاند؛ از تکهتکهشدن اجرام یخی در اثر گرانش ستارهها گرفته تا شکلگیری آن در یک منظومه سیارهای و خروج از آن.
اما با وجود این بررسیها هنوز نمیدانیم اومواموا دقیقا از چه موادی تشکیل شده یا کجا به وجود آمده بود. آنچه با اطمینان میدانیم این است که این جرم از خارج منظومه شمسی وارد فضای اطراف خورشید شد و پس از عبور از آن دوباره راه خود را به سوی فضای میانستارهای ادامه داد.
اخترشناسان انتظار دارند اجرام میانستارهای دیگری نیز از منظومه شمسی ما عبور کنند. بررسی این اجرام میتواند به ما اطلاعات ارزشمندی درباره مواد سازنده اجرام در منظومههای دیگر و شرایط شکلگیری آنها در اختیار ما بگذارد.
۳. سیارههای سرگردان؛ دنیاهای بدون خورشید
سیاره سرگردان (Rogue Planet) به اجرامی گفته میشود که مانند سیارههای معمولی به دور یک ستاره نمیچرخند و بهصورت مستقل در فضای میانستارهای حرکت میکنند.
برآوردها نشان میدهند که تعداد سیارههای سرگردان در کهکشان راه شیری میتواند بسیار زیاد باشد. حتی برخی پژوهشها احتمال وجود تریلیونها جرم از این نوع را مطرح کردهاند. اما، شناسایی آنها دشوار است، زیرا برخلاف سیارههایی که به دور ستارهها میچرخند، ستارهای در نزدیکی خود ندارند که نورش را بازتاب دهند و نمیتوان آنها را با روشهای معمول رصد کرد.

سیارههای سرگردان از کجا میآیند؟
برای اینکه منشا این سیارهها را بشناسیم اول باید بدانیم که سیارههای معمولی چطور تشکیل میشوند. منظومههایی مثل منظومه شمسی از ابرهای عظیم گاز و غبار میانستارهای به وجود میآیند. نیروی گرانش در این ابرها باعث میشود ابر بهتدریج منقبض شود و مواد آن به سمت مرکز کشیده شوند؛ فرایندی که «فروریختن گرانشی» نام دارد.
در جریان این فرایند، بخشی از مواد اطراف مرکز به شکل تخت و دیسک مانند درمیآیند. ستاره در مرکز این دیسک شکل میگیرد و مواد باقیمانده در دیسک اطراف آن نیز میتوانند بهتدریج سیارهها را بسازند. اما در این صورت سیارههای سرگردان بیستاره از کجا میآیند؟
هنوز درباره چگونگی شکلگیری همه سیارههای سرگردان اطلاعات کاملی نداریم، اما دانشمندان دو روش اصلی را برای پیدایش آنها در نظر میگیرند.
در روش نخست، این اجرام مانند سیارههای معمولی در دیسک گاز و غبار اطراف یک ستاره شکل میگیرند. در سالهای اولیه شکلگیری منظومه سیارهای، اجرام مختلف با گرانش خود بر یکدیگر تاثیر میگذارند و گاهی نزدیکشدن بسیار زیاد یا برخورد میتواند یکی از سیارهها را با سرعت زیادی به بیرون پرتاب کند. در چنین شرایطی، آن سیاره دیگر به ستاره مادر خود مقید نخواهد بود و بهصورت مستقل در کهکشان حرکت میکند.
در روش دوم، این اجرام ممکن است بدون آنکه هرگز به دور ستارهای چرخیده باشند، از فروریختن ابرهای کوچک گاز و غبار در فضا شکل بگیرند. این فرایند شباهتهایی به نحوه شکلگیری ستاره دارد، اما بهجای یک ستاره، جسمی با جرم در حد سیاره ایجاد میشود.
یکی از چالشهای مهم اخترشناسان، شناسایی و اندازهگیری جرم این سیارهها است. از آنجا که مشاهده مستقیم سیارههای سرگردان دشوار و غیرعملی است، یکی از روشهای اصلی شناسایی آنها استفاده از پدیدهای به نام «ریزهمگرایی گرانشی» است. در این روش، وقتی سیاره سرگردان به طور اتفاقی از مقابل یک ستاره دوردست عبور میکند، میدان گرانشی سیاره مانند یک عدسی عمل میکند و نور ستاره را مدتی کوتاه تقویت میکند. به این ترتیب میتوان از حضور سیاره خبردار شد و اطلاعاتی درباره آن از جمله جرمش به دست آورد.
در زمستان ۲۰۲۶ (۱۴۰۴) دانشمندان برای نخستین بار موفق شدند جرم یکی از این سیارهها را با دقت کافی اندازهگیری کنند. جرم این سیاره حدود ۷۰ برابر جرم زمین یعنی کمی کمتر از جرم زحل برآورد شد. این کشف گام مهمی در بررسی سیارههای سرگردان بود.
با وجود این پیشرفتها، هنوز پرسشهای زیادی درباره این سیارهها بیپاسخ مانده است، مثل تعداد این اجرام، چگونگی شکلگیری آنها و سرنوشتشان در کهکشان. بررسی بیشتر سیارههای سرگردان باعث میشود اخترشناسان شناخت بیشتری از شکلگیری و تحول منظومههای سیارهای پیدا کنند.
۴. سیاهچاله ابرپرجرم مرکز کهکشان؛ غولی پنهان در قلب راه شیری
سیاهچاله ناحیهای از فضاست که گرانش آن فوقالعاده قوی است؛ آنقدر قوی که هر جسمی اگر از مرزی به نام «افق رویداد» به آن نزدیکتر شود، دیگر نمیتواند از آن خارج شود. از طرفی حتی نور نیز توان خروج از چنگ این گرانش عظیم را ندارد؛ به همین دلیل خود سیاهچاله را نمیتوان مانند یک ستاره دید. اما مادهای که در نزدیکی آن و بیرون افق رویداد قرار دارد ممکن است بر اثر فرایندهایی داغ شود و تابش تولید کند. همچنین سیاهچالهها را از روی آثار گرانشی آنها میتوان شناسایی کرد.
در مرکز کهکشان راه شیری، سیاهچالهای بسیار پرجرم به نام قوس *A قرار دارد که جرمش حدود ۴ میلیون برابر خورشید است. چنین سیاهچالههایی را «سیاهچالههای اَبَرپرجرم» میگوییم. اینگونه سیاهچالهها در مرکز کهکشانهای دیگر هم شناسایی شدهاند.
میدانیم که هسته برخی ستارهها در پایان عمرشان به سیاهچاله تبدیل میشود، اما دانشمندان هنوز نمیدانند سیاهچالههای ابرپرجرم مانند قوس *A دقیقاً چگونه شکل میگیرند. یکی از احتمالها این است که این ابرسیاهچاله در آغاز از سیاهچالهای کوچکتر پدید آمده و طی میلیاردها سال، با جذب ماده و ادغام با سیاهچالههای دیگر رشد کرده است. حتی احتمال داده شده که در گذشته، سیاهچاله مرکزی راه شیری با سیاهچاله مرکزی کهکشانی دیگر ادغام شده باشد؛ هرچند جزئیات آن هنوز روشن نیست.
در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی) تلسکوپ افق رویداد (EHT)، شبکهای از رادیوتلسکوپهای سراسر زمین، نخستین تصویر از ناحیه نزدیک به قوس *A را منتشر کرد. در این تصویر، حلقهای درخشان پیرامون ناحیهای تاریک دیده میشود. این حلقه تابش گاز داغ اطراف سیاهچاله است و بخش تاریک وسط، «سایه سیاهچاله» نام دارد. این تصویر اثر گرانش شدید سیاهچاله را بر نور و تابش محیط اطرافش نشان میدهد.

ردپای قوس *A بر نواحی مرکزی کهکشان
یکی از ویژگیهای عجیب قوس *A این است که با وجود جرم بسیار زیادی که دارد، ناحیه اطرافش نسبت به بسیاری از سیاهچالههای ابرپرجرم فعال، کمنور است. وقتی مواد به سمت سیاهچاله کشیده میشوند، در اطراف افق رویداد دیسکی از گاز و غبار تشکیل میشود که «قرص برافزایشی» نام دارد؛ برای تجسم بهتر میتوانید آن را به صورت آب چرخانی تصور کنید که در سینک ظرفشویی موقع سرازیر شدن آب به چاه سینک تشکیل میشود؛ البته واضح است که در این مثال سازوکارهایی متفاوت با سیاهچاله در بین است.
ماده در قرص برافزایشی بر اثر حرکت و برهمکنش میان بخشهای مختلف آن داغ میشود و تابشهایی از جمله تابشهای پرانرژی تولید میکند. اما قوس *A در حال حاضر ماده را با شدت زیادی جذب نمیکند؛ بنابراین محیط اطرافش به اندازه قرصهای برافزایشی سیاهچالههای فعال درخشان نیست.
از طرف دیگر گرانش قوس *A بر حرکت ستارههای نزدیک به آن اثر میگذارد. برخی از این ستارهها با سرعتی بسیار زیاد به دور آن میچرخند؛ برای نمونه، ستاره S2 که یکی از ستارههای نزدیک به مرکز کهکشان راه شیری است، هنگام نزدیکترین گذر از سیاهچاله به سرعتی نزدیک به ۷۶۰۰ کیلومتر بر ثانیه میرسد. اخترشناسان با رصد مدار چنین ستارههایی توانستهاند بدون آنکه خود سیاهچاله را ببینند جرم آن را اندازهگیری کنند.

۵. تپاخترهای بیوه سیاه؛ دوتاییهای مرگبار
بیشتر ستارههای کهکشان مانند خورشید ما تکستاره نیستند و یک یا چند ستاره همدم دارند که در کنار آنها سامانههای دوتایی یا چندتایی از ستارهها را تشکیل میدهند. در یک ستاره دوتایی، دو ستاره به دور نقطهای مشترک به نام مرکز جرم میگردند.
تپاخترهای بیوه سیاه (Black Widow Pulsars) ستارههای دوتایی عجیبی هستند که از یک تپاختر با چرخش سریع و یک همدم کوچک و کمجرم تشکیل شدهاند. تپاختر با سرعتی بسیار زیاد به دور خود میچرخد و تابشهای پرانرژی و جریانهایی از ذرات را به فضا میفرستد. این جریانها بهتدریج همدم آن را گرم میکنند و مواد سطحیاش را به بیرون میرانند.
تابش و باد ذرات تپاختر میتواند طی میلیونها تا میلیاردها سال، بخش بزرگی از جرم همدم را از بین ببرد. در بعضی از این سامانهها، این فرایند ممکن است سر آنجام به نابودی کامل همدم منجر شود؛ درست مانند عنکبوت بیوه سیاه که نامش از رفتار جفتخواری آن گرفته شده است. البته همه این سامانهها لزوما به چنین سرنوشتی نمیرسند.
یکی از نمونههای جالب، تپاختر PSR J1311−3430 است که حدود ۳۹۰ بار در ثانیه به دور خود میچرخد. همدم آن بازمانده یک ستاره است که بر اثر برهمکنش با تپاختر بخش عمده جرم خود را از دست داده و اکنون جرمی تنها حدود ۱۲ تا ۱۷ برابر مشتری دارد؛ یعنی بسیار کمتر از جرم ستارههای معمولی. سمتی از همدم که رو به تپاختر است تا دمایی نزدیک به ۱۲ هزار درجه سانتیگراد گرم میشود؛ بیش از دو برابر دمای سطح خورشید!

۶. ریزاختروشها؛ نسخههای مینیاتوری اختروشهای دور
ریزاختروشها (Microquasars) سامانههای دوتاییای هستند که در آنها یک ستاره فشرده و متراکم، مانند سیاهچاله یا ستاره نوترونی، از ستاره همدم خود ماده جذب میکند. این سامانهها از برخی جهات نسخهای کوچکمقیاس از اختروشها هستند و علت نامگذاری آنها به همین موضوع بر میگردد.
اختروشها (Quasars) هستههای بسیار درخشان کهکشانهای دوردست هستند که انرژی خود را از مواد در حال سقوط به سوی سیاهچالههای ابرپرجرم مرکز کهکشان میگیرند. در ریزاختروشها نیز مانند اختروشها مادهای که به سوی جرم فشرده سقوط میکند، دیسکی چرخان در اطراف آن تشکیل میدهد و بخشی از این ماده به شکل فوارههایی از ذرات پرانرژی به فضا پرتاب میشود.
این فوارهها دوقلو هستند و از دو سوی جرم فشرده به بیرون پرتاب میشوند. آنها میتوانند با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت کنند و در فاصلههای بسیار دور از سامانه مرکزی نیز تاثیر قابلتوجهی بر محیط اطراف خود بگذارند.
یکی از نمونههای مشهور ریزاختروشها ستاره دوتایی SS 433 در کهکشان راه شیری است. این سامانه فوارههایی از ماده را با سرعتی حدود ۲۶ درصد سرعت نور به بیرون پرتاب میکند. نکته جالبتر اینکه جهت این فوارهها بهتدریج تغییر میکند و مسیری مارپیچی در فضا به وجود میآورد. این رفتار که «حرکت تقدیمی» نام دارد، باعث شده SS 433 مثل یک آزمایشگاه طبیعی جذاب برای بررسی فوارههای پرانرژی در کیهان به کار رود.

۷. ستارههای فوقسریع؛ فراریهای تیزپا
ستارههای فوقسریع (Hypervelocity Stars) ستارههایی هستند که با سرعتی استثنایی در فضا حرکت میکنند. سرعت آنها قدر زیاد است که میتوانند از کشش گرانشی کهکشان راه شیری رها شوند و به فضای میانکهکشانی راه پیدا کنند. برخلاف تصور، این ستارهها لزوما از ابتدا چنین سرعتی نداشتهاند؛ برخی از آنها در جریان رویدادهایی خشن و مهیب شتاب گرفته و به بیرون پرتاب شدهاند.
ستارههای فوقسریع ممکن است از راههای مختلفی شتاب بگیرند. یکی از سازوکارهای شناختهشده، برخورد نزدیک یک ستاره دوتایی با سیاهچاله ابرپرجرم مرکز کهکشان است. در چنین شرایطی، گرانش عظیم سیاهچاله میتواند دو ستاره را از یکدیگر جدا کند. یکی از آنها به دام سیاهچاله میافتد و دیگری با سرعتی بسیار زیاد به بیرون پرتاب میشود. این فرایند که به سازوکار هیلز معروف است، میتواند ستارهای را با سرعتی هزاران کیلومتر بر ثانیه راهی فضای کهکشان کند.
اما سیاهچالهها تنها عامل پرتاب این ستارهها نیستند. در یک سامانه دوتایی، اگر یکی از ستارهها منفجر شود و به ابرنواختر تبدیل شود، انفجار ممکن است پیوند گرانشی دو ستاره را از بین ببرد. در این حالت، ستاره همدم میتواند با سرعتی زیاد مسیر خود را ادامه دهد و به یک ستاره فوقسریع تبدیل شود.
یکی از نمونههای شناختهشده، ستاره S5-HVS1 است که با سرعت حدود ۱۷۵۵ کیلومتر بر ثانیه در کهکشان حرکت میکند. بررسی مسیر حرکت این ستاره نشان میدهد که احتمالا حدود ۴٫۸ میلیون سال پیش، از نزدیکی سیاهچاله ابرپرجرم مرکز راه شیری یعنی قوس *A به بیرون پرتاب شده است.

۸. ابرنواخترهای کاذب؛ ستارههایی که از انفجار جان به در میبرند
گاهی ستارهای ناگهان چنان درخشان میشود که به نظر میرسد به پایان عمر خود رسیده و در انفجار ابرنواختری نابود شده است. اما این فقط ظاهر ماجراست. بعضی ستارههای پرجرم و ناپایدار دچار فورانهایی عظیم میشوند که از نظر درخشندگی و برخی ویژگیهای تابشی به ابرنواختر شباهت دارند، اما برخلاف آنها به نابودی ستاره منجر نمیشوند. این رویدادها را «ابرنواخترهای کاذب» (Supernova Impostors) مینامند.
یکی از مشهورترین نمونههای این پدیده، اتا شاهتخته (Eta Carinae)، ستارهای دوتایی در فاصله حدود ۷۵۰۰ سال نوری از زمین است. این ستاره دوتایی در دهه ۱۸۴۰ دچار فورانی عظیم شد که طی آن مقدار بسیار زیادی از مواد ستاره به فضا پرتاب شد. درخشش آن چنان افزایش یافت که برای مدتی به دومین ستاره درخشان آسمان شب تبدیل شد، اما ستاره برخلاف انتظار از این رویداد جان سالم به در برد.
مواد پرتابشده در جریان این فوران، ساختاری دوقطبی و چشمگیر به نام سحابی هومونکولوس (Homunculus) را پیرامون ستاره دوتایی پدید آوردند. این سحابی از دو لوب (ساختار حبابمانند) بزرگ گاز و غبار تشکیل شده که در دو سوی ستاره امتداد یافتهاند و در تصاویر تلسکوپ فضایی هابل بهوضوح دیده میشوند. هنوز کاملا مشخص نیست علت دقیق این فوران بزرگ چه بود و چه سازوکاری باعث پرتاب چنین حجم عظیمی از مواد شد.
اتا شاهتخته تنها نمونه شناختهشده این پدیده نیست. ستاره P Cygni نیز در قرن هفدهم میلادی دو فوران بزرگ را تجربه کرد؛ یکی در سال ۱۶۰۰ و دیگری حدود سال ۱۶۵۵، که باعث شد برای مدتی بهطور محسوسی درخشانتر شود. نمونه دیگر SN 1954J در کهکشان NGC 2403 است که ستاره مولد آن، برخلاف انتظار اولیه از یک انفجار ابرنواختری، ظاهرا از فوران جان سالم به در برد و بعدها دوباره شناسایی شد.

۹. ستارههای آبی جامانده؛ سالخوردههایی با ظاهر فریبنده
گاهی ستارهها ساختارهایی به نام خوشههای ستارهای تشکیل میدهند؛ مجموعههایی از ستارهها که با گرانش خود کنار هم باقی میمانند. ستارههای آبیِ جامانده (Blue Straggler stars) گروهی از ستارههای پرجرم در خوشههای ستارهای قدیمی هستند که جوانتر از آنچه باید به نظر میرسند.
معمولاً ستارههای یک خوشه تقریباً در یک بازه زمانی شکل گرفتهاند، اما جرم اولیه آنها میتواند متفاوت باشد. ستارههای پرجرمتر سوخت هستهای خود را سریعتر مصرف میکنند. بنابراین عمر کوتاهتری دارند و زودتر به مراحل پایانی تکامل میرسند.
در یک خوشه قدیمی انتظار داریم ستارههای پرجرم به مراحل پایانی عمر خود نزدیک شده باشند، در این مراحل آنها دیگر نباید ستارههای آبیرنگ داغ و درخشانی باشند بلکه باید کم کم به غولهای سرخ تبدیل شوند که سطحی سردتر و درخشندگی کمتری دارند. اما این ستارههای آبی و درخشان گویی در اوج جوانی هستند!

راز پنهان چهرههای جوان
ستارههای آبیِ جامانده واقعا جوان نیستند بلکه در جریان تحول خود، به شکلی جرم یا سوخت تازه به دست آوردهاند و ظاهرشان شبیه ستارههای جوانتر شده است. یکی از راههای شکلگیری آنها در سامانههای دوتایی است: وقتی یکی از دو ستاره وارد مراحل پایانی عمرش میشود و پف میکند، گرانش ستاره همدم میتواند بخشی از گازهای لایههای بیرونی آن را به سمت خود بکشد. جرم ستارهای که ماده دریافت کرده بیشتر میشود و به سوخت هیدروژنی تازه دسترسی پیدا میکند؛ به همین دلیل داغتر، آبیتر و درخشانتر میشود.
راه دیگر، ادغام دو ستاره یا برخورد مستقیم آنهاست؛ اتفاقی که بهویژه در مناطق متراکم خوشههای کروی امکانپذیر است. در این حالت، دو ستاره به یک جرم بزرگتر تبدیل میشوند که میتواند داغتر و آبیتر از ستارههای پیرامونش باشد.
بنابراین، ستارههای آبیِ جامانده نمونههایی از اجرامی هستند که با وجود سن زیاد، ظاهری جوان دارند و نشان میدهند که برهمکنش میان ستارهها میتواند مسیر معمول تکامل آنها را تغییر دهد.
۱۰. سیارههای فراخورشیدی عجیب؛ دنیاهای متفاوت و دور
سیارههای فراخورشیدی، یعنی سیارههایی که به دور ستارههایی غیر از خورشید میگردند، گاهی شرایطی دارند که تصور آنها حتی برای اخترشناسان هم شگفتانگیز است؛ از جهانهایی که در آنها ممکن است آهن به شکل باران فروبریزد تا سیارههایی که به دور دو خورشید میچرخند. این اجرام نشان میدهند که منظومههای سیارهای میتوانند بسیار متفاوت با منظومه شمسی ما باشند.

فراخورشیدیهایی با ویژگیهای حیرتآور
در یکی از این سیارهها، دمای سمت رو به ستاره به اندازهای بالاست که آهن میتواند تبخیر شود. بادهای قدرتمند، بخار آهن را به سمت نیمه تاریک سیاره میبرند. در آنجا دمای پایینتر میتواند باعث سردشدن و چگالش آن شود. به این ترتیب، ممکن است در آنجا باران آهن ببارد! این سیاره که WASP-76b نام دارد، نمونهای از غولهای گازی بسیار داغی است که فاصله کمی با ستاره میزبان خود دارند. البته بارش آهن بهطور مستقیم دیده نشده، بلکه اخترشناسان نوری را که از جو سیاره به ما میرسد بررسی کردهاند و با مشاهده تفاوت ترکیب جو دو سوی سیاره به این نتیجه رسیدهاند.
در نمونهای دیگر، با جهانی سنگی روبهرو هستیم که احتمالا سطحی پوشیده از مواد مذاب دارد. سیاره 55Cancri e آنقدر به ستاره میزبانش نزدیک است که یک دور گردش آن فقط حدود ۱۸ ساعت طول میکشد. دمای بسیار بالای آن شرایطی را ایجاد میکند که میتواند باعث ایجاد اقیانوسهایی از گدازه در سطح شود. البته ساختار دقیق سطح و جو این سیاره هنوز بهطور کامل مشخص نیست.
اما همه سیارههای فراخورشیدی عجیب الزاما متعلق به ستارههای معمولی نیستند. برخی از آنها به دور تپاخترها میگردند. وجود سیاره در چنین محیطی شگفتانگیز است، زیرا این اجرام معمولا در پی انفجارهای عظیم ستارهای شکل میگیرند و این رویدادها میتوانند منظومههای سیارهای پیشین را نابود کنند. بنابراین منشا این سیارهها هنوز یکی از معماهای جالب اخترشناسی است.
و سرانجام، بعضی سیارهها بهجای یک ستاره، به دور دو ستاره میگردند! در چنین منظومههایی، هر دو ستاره به دور مرکز جرم مشترکشان حرکت میکنند و سیاره در مداری به دور هر دوی آنها میگردد. یکی از نمونههای شناختهشده، Kepler-16b است؛ سیارهای که وجودش نشان داد منظومههایی شبیه منظومه خیالی تاتوئین در مجموعه جنگ ستارگان صرفا ساخته و پرداخته تخیل نیستند.

سخن پایانی
آنچه این ۱۰ جرم آسمانی را عجیب و شگفتانگیز میکند، فقط ویژگیهای غیرمعمول آنها نیست؛ بلکه این واقعیت است که هرکدام گوشهای از پیچیدگی و تنوع کیهان را آشکار میکنند. ستارههایی که با میدان مغناطیسی عظیم خود میتوانند محیط اطرافشان را دگرگون کنند، سیارههایی با شرایطی فراتر از تصور ما و اجرامی که مسیر تکاملشان با آنچه از ستارهها انتظار داریم متفاوت است همگی نشان میدهند که عالم متشکل از اجرامی بسیار متنوعتر از نمونههایی است که در منظومه شمسی خود میشناسیم.
با وجود پیشرفت چشمگیر اخترشناسی، هنوز بسیاری از پدیدههای کیهانی بهطور کامل شناخته نشدهاند و هر کشف تازه میتواند پرسشهای جدیدی پیش روی دانشمندان بگذارد. هرچه بیشتر درباره عالم بیشتر میآموزیم، بیشتر درمییابیم که هنوز چه چیزهای شگفتانگیزی برای کشفکردن باقی مانده است.
سوالات متداول
۱. مگنتار چیست و چه تفاوتی با ستاره نوترونی دارد؟
مگنتار نوع خاصی از ستاره نوترونی است که میدان مغناطیسی فوقالعاده قدرتمندی دارد. قدرت این میدان میتواند به حدود هزار میلیون میلیون برابر میدان مغناطیسی زمین برسد. مگنتارها علاوه بر چگالی بسیار زیاد، گاهی فورانهای پرانرژی و ناگهانی نیز تولید میکنند.
۲. آیا مگنتارها میتوانند برای زمین خطرناک باشند؟
مگنتارها فورانهای بسیار پرانرژی از پرتوهای الکترومغناطیسی منتشر میکنند. اگر چنین فورانی از فاصلهای بهاندازه کافی نزدیک به زمین برسد، میتواند بر جو و محیط اطراف زمین تأثیر بگذارد. اما مگنتارهای شناختهشده در فاصلهای بسیار دور از زمین قرار دارند.
۳. اومواموا چیست و از کجا آمده بود؟
اومواموا نخستین جرم میانستارهای تأییدشدهای است که از منظومه شمسی عبور کرده است. این جرم در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) کشف شد و از فضای میانستارهای وارد منظومه شمسی شد. منشأ دقیق و ترکیب مواد سازنده آن هنوز مشخص نیست.
۴. آیا اومواموا یک سفینه فضایی بیگانه بود؟
خیر، هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد اومواموا یک سفینه فضایی بوده است. اخترشناسان آن را جرمی طبیعی میدانند و فرضیههای مختلفی درباره منشأ و ویژگیهای غیرمعمول آن مطرح کردهاند.
۵. سیاره سرگردان چیست؟
سیاره سرگردان جرمی با ویژگیهای سیارهای است که مانند سیارههای معمولی به دور یک ستاره نمیچرخد و بهصورت مستقل در فضای میانستارهای حرکت میکند. این اجرام ممکن است بر اثر برهمکنشهای گرانشی از منظومه سیارهای خود به بیرون پرتاب شده باشند یا مستقیماً از ابرهای کوچک گاز و غبار شکل گرفته باشند.
۶. آیا در مرکز کهکشان راه شیری سیاهچالهای وجود دارد؟
بله. در مرکز کهکشان راه شیری سیاهچاله ابرپرجرمی به نام قوس *A قرار دارد که جرم آن حدود ۴ میلیون برابر جرم خورشید است. این سیاهچاله را نمیتوان مستقیماً دید، اما اثر گرانشی آن بر ستارههای اطراف و تابش ماده داغ نزدیک آن قابل رصد است.
۷. آیا از سیاهچاله مرکز راه شیری عکس گرفته شده است؟
بله. در سال ۲۰۲۲، تلسکوپ افق رویداد نخستین تصویر از ناحیه نزدیک به سیاهچاله قوس *A را منتشر کرد. در این تصویر حلقهای درخشان از تابش گاز داغ اطراف سیاهچاله دیده میشود که ناحیه تاریک مرکزی آن سایه سیاهچاله است.
۸. تپاختر بیوه سیاه چیست و چرا این نام را دارد؟
تپاختر بیوه سیاه نوعی سامانه دوتایی است که از یک تپاختر سریعچرخان و یک ستاره همدم کمجرم تشکیل میشود. تابش و جریان ذرات پرانرژی تپاختر بهتدریج همدم را گرم میکند و مواد سطحی آن را به بیرون میراند. در بعضی موارد این فرایند میتواند به نابودی کامل همدم منجر شود؛ به همین دلیل این سامانهها به عنکبوت بیوه سیاه تشبیه شدهاند.
۹. ریزاختروش چیست و چه تفاوتی با اختروش دارد؟
ریزاختروش سامانهای دوتایی است که در آن یک سیاهچاله یا ستاره نوترونی از ستاره همدم خود ماده جذب میکند. این سامانهها از نظر سازوکار تولید انرژی و تشکیل فوارههای پرانرژی به اختروشها شباهت دارند، اما در مقیاسی بسیار کوچکتر فعالیت میکنند. اختروشها در مرکز کهکشانهای دوردست و پیرامون سیاهچالههای ابرپرجرم شکل میگیرند.
۱۰. ابرنواختر کاذب چیست؟
ابرنواختر کاذب فورانی بسیار درخشان در یک ستاره ناپایدار است که از نظر ظاهری به انفجار ابرنواختری شباهت دارد، اما برخلاف ابرنواختر واقعی به نابودی کامل ستاره منجر نمیشود. در این رویداد مقدار زیادی ماده به فضا پرتاب میشود، اما ستاره میتواند پس از فوران همچنان باقی بماند.
۱۱. آیا سیارهای وجود دارد که به دور دو خورشید بچرخد؟
بله. برخی سیارههای فراخورشیدی بهجای یک ستاره، به دور دو ستاره میچرخند. در این منظومهها دو ستاره به دور مرکز جرم مشترک خود حرکت میکنند و سیاره در مداری پیرامون هر دوی آنها قرار دارد. سیاره Kepler-16b یکی از نمونههای شناختهشده این نوع سیارههاست.
