پاسخ کوتاه به این سوال این است که تلسکوپ های اولیه نور را با استفاده از قطعههای شیشه منحنی و شفاف به نام لنز متمرکز میکردند.
امروزه، بیشتر تلسکوپ ها از آینههای منحنی برای جمعآوری نور از آسمان شب استفاده میکنند. شکل آینه یا لنز در تلسکوپ نور را متمرکز میکند. این نور همان چیزی است که داخل تلسکوپ ها میبینیم. برای آشنایی بیشتر با اجزا و نحوه کار تلسکوپ تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.
اولین تلسکوپها در اوایل قرن هفدهم میلادی ساخته شدند. «هانس لیپرشی» سازنده عینک هلندی به عنوان یکی از مخترعان اولیه تلسکوپ شناخته میشود. اما گالیله گالیله بود که تلسکوپ را به دنیای علم معرفی کرد و برای اولین بار ماه، اقمار مشتری و لکههای خورشیدی را مشاهده کرد.
با گذشت زمان، آیزاک نیوتن تلسکوپ بازتابی را طراحی کرد که مشکل شکست نور در تلسکوپهای لنزی را برطرف میکرد. از آن زمان تا امروز، تلسکوپها از ابزارهای کوچک خانگی به غولهای عظیم رصدخانهای و تلسکوپهای فضایی مثل «هابل» و «جیمز وب» تبدیل شدهاند.
تلسکوپ ابزاری است که ستارهشناسان از آن برای دیدن اجرام دور استفاده میکنند. بیشتر تلسکوپها و همه تلسکوپ ها بزرگ، آینههای خمیدهای دارند که از آن برای جمعآوری و متمرکز کردن نور آسمان شب استفاده میکنند.
اولین تلسکوپ ها نور را با استفاده از قطعههای شیشهای منحنی و شفاف به نام لنز متمرکز میکردند. سوال این است که چرا امروزه از آینه استفاده میکنیم؟ زیرا آینهها سبکتر هستند و راحتتر از لنزها صاف میشوند.
آینهها یا لنزهای یک تلسکوپ، «اپتیک» نامیده میشوند. تلسکوپ های واقعا قدرتمند این قابلیت را دارند که چیزهای بسیار کمنور یا سوژههای بسیار دور را نشان دهند. برای این کار، اپتیک، چه آینه یا لنز، باید واقعا بزرگ باشد.
هر چقدرآینهها یا لنزها بزرگتر باشند، تلسکوپ نور بیشتری جمع میکند. سپس، نور توسط شکل اپتیک متمرکز میشود. این نور همان چیزی است که داخل چشمی تلسکوپ میبینیم.
اپتیک تلسکوپ باید تقریبا بینقص باشد. این یعنی آینهها و لنزها برای متمرکز کردن نور باید شکل درستی داشته باشند و نباید هیچ نقطه، خراش یا نقص دیگری روی آنها وجود داشته باشد.
در غیر این صورت، تصویر تار یا تاببرداشته میشود و به راحتی قابل مشاهده نخواهد بود. ساخت یک آینه بینقص سخت است ولی ساخت یک لنز بینقص دشوارتر است.
| برای اطلاع از مقاله آسمان نماها و ظهور علم تماشایی روی لینک کلیک کنید. |
تلسکوپی که با استفاده از لنز ساخته شده باشد به تلسکوپ شکستی معروف است. در این نوع تلسکوپ، لنز درست مانند عینک، نور عبوری را خم میکند.
تلسکوپ شکستی 80 میلی متری اسکای واچر یک نمونه از تلسکوپ های اسکای واچر است که از ویژگی های زیر برخوردار است:
تلسکوپی کلاسیک برای آغاز نجوم و مناسب کسانی که علاقمند به شروع رصد آسمان شب هستند و البته برای کاربران متوسط نیز که آشنایی مختصری با آسمان شب دارند نیز میتواند مناسب باشد. این تلسکوپ آکروماتیک توانایی بالا و کیفیت تصویر خوبی دارد که لنزهای آن با استانداردهای بالا و اجزای مکانیکی آن با دقت ساخته شده است.
این ویژگی در عینک میزان تاری را کاهش میدهد، ولی در تلسکوپ ها باعث میشود چیزهای دور نزدیکتر به نظر برسند.
افراد با چشمهای بسیار ضعیف، به عینکی با لنزهای بسیار ضخیم نیاز دارند. زیرا لنزهای بزرگ و ضخیم قویتر هستند. همین مساله در مورد تلسکوپ ها نیز صادق است.
اگر میخواهید سوژههای خیلی دور را ببینید، به یک لنز قدرتمند و بزرگ نیاز دارید. متاسفانه، لنز بزرگ بسیار سنگین است.
همچنین، ساخت لنزهای سنگین کار راحتی نیست و مستقر کردن آنها در جای مناسب هم دشوار است. هر چقدر لنز ضخیمتر شود، میزان نوری که از آن عبور میکند کمتر میشود.
از آن جایی که نور از لنز عبور میکند، سطح لنز باید کاملا صاف باشد. کوچکترین نقص در لنز باعث تغییر تصویر میشود.
تلسکوپهایی که با استفاده از آینه کار میکنند به تلسکوپ بازتابی معروف هستند. آینه برخلاف لنز میتواند بسیار نازک باشد. همچنین آینه بزرگتر لزوما ضخیمتر نیست.
تلسکوپ بازتابی 130 میلی متری اسکای واچر یک مدل از تلسکوپ های بازتابی است که دارای ویژگی های زیر است:
این تلسکوپ یک انتخاب عالی برای مبتدیان و علاقمندانی است که می خواهند شگفتی های آسمان شب را کشف کنند. این تلسکوپ دارای یک آینه سهموی 130 میلیمتری (5.1 اینچی) است که 30 درصد نور بیشتری نسبت به تلسکوپ 114 میلیمتری جمعآوری میکند و تصاویر روشن و واضحی از ماه، سیارات، سحابیها، کهکشانها و خوشههای ستارهای ارائه میدهد. پایه استوایی به شما امکان میدهد که سوژه مورد نظر خود را درحالیکه در آسمان شب در حرکت است به راحتی دنبال کنید. دستگیرههای کنترل حرکت آهسته تنظیم موقعیت و فوکوس را آسان می کند.
نور با بازتاب از سطح آینه متمرکز میشود. بنابراین، کافی است که آینه شکل منحنی مناسبی داشته باشد.
ساختن یک آینه بزرگ و تقریبا بدون نقص بسیار سادهتر از ساختن یک لنز بزرگ و تقریبا عالی است. همچنین از آن جایی که آینهها یک طرفه هستند، تمیز کردن و جلا دادن آنها در مقایسه با لنزها راحتتر است.
با این حال، آینهها مشکلات خاص خود را دارند. آیا تا به حال به قاشق نگاه کردهاید و انعکاس وارونه خود را دیدهاید؟ آینه خمیده در تلسکوپ مثل قاشق است و تصویر را وارونه میکند. خوشبختانه یک راهحل ساده برای این مشکل وجود دارد، کافی است از آینههای دیگر برای برگرداندن تصویر استفاده کنیم.
مزیت اصلی استفاده از آینه در تلسکوپ وزن کم آن است. از آنجایی که آینهها بسیار سبکتر از لنزها هستند، پرتاب آینهها به فضا بسیار آسانتر است.
تلسکوپ های فضایی مثل تلسکوپ فضایی هابل و تلسکوپ فضایی اسپیتزر، ما را قادر کردهاند که از کهکشانها و سحابیهای دور از منظومه شمسی عکس بگیریم.
تلسکوپ فضایی جیمز وب که در دسامبر ۲۰۲۱ به فضا پرتاب شد، بزرگترین و قدرتمندترین تلسکوپ فضایی است که تا کنون ساخته شده است. این تلسکوپ دانشمندان را قادر میکند تا ببینند جهان ما حدود ۲۰۰ میلیون سال بعد از انفجار بزرگ چگونه بوده است.
| ویژگیها | تلسکوپ شکستی (لنزی) | تلسکوپ بازتابی (آینهای) |
|---|---|---|
| وزن | سنگینتر | سبکتر |
| کیفیت تصویر | شفافتر ولی دچار رنگپاشی | عالی بدون اعوجاج رنگ |
| هزینه ساخت | گرانتر | ارزانتر |
| نگهداری | سادهتر | نیاز به تنظیم آینه (Collimation) |
| کاربرد | مناسب برای مشاهده ماه و سیارات | مناسب برای اجرام عمق آسمان |
تلسکوپها به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
از عدسی برای جمعآوری نور استفاده میکند. تصویر شفاف و واضحی دارد و نگهداری آسان است. اما قیمت بالا و محدودیت قطر عدسی از معایب آن است.
از آینه برای جمعآوری نور بهره میگیرد. به دلیل وزن کمتر و قطر بزرگتر، محبوبترین گزینه برای منجمان آماتور است.
ترکیبی از آینه و عدسی است. نمونههای معروف آن اشمیت-کاسگرین و ماکستوف هستند. این مدلها تصویر باکیفیت، قابلیت حمل بالا و کاربرد چندمنظوره دارند، اما نسبتاً گرانتر هستند.
| برای اطلاع از مقاله 40 رویداد مهم در تاریخ اکتشافهای فضایی روی لینک کلیک کنید. |
هابل (Hubble): از سال ۱۹۹۰ تاکنون در مدار زمین است و تصاویر شگفتانگیزی از کهکشانها و سحابیها ثبت کرده.
جیمز وب (James Webb): پیشرفتهترین تلسکوپ فضایی جهان که در سال ۲۰۲۱ پرتاب شد و توانایی مشاهده اعماق کیهان و اولین کهکشانها را دارد.
اسپیتزر (Spitzer): تلسکوپ فروسرخ که اطلاعات ارزشمندی درباره سیارات فراخورشیدی و ستارههای جوان ارائه داد.
کپلر (Kepler): وظیفه اصلی آن کشف سیارات فراخورشیدی بود و هزاران سیاره جدید را شناسایی کرد.
TESS: جانشین کپلر است و همچنان در حال شکار سیارات جدید است.
تلسکوپها فقط برای دیدن ماه و سیارات نیستند، بلکه کاربردهای متنوعی دارند:
رصد ماه و سیارات نزدیک مثل مشتری و زحل
مشاهده خوشههای ستارهای و سحابیها
بررسی اجرام عمق آسمان مانند کهکشانها
عکاسی نجومی (Astrophotography)
تحقیقات علمی از کشف سیارات فراخورشیدی گرفته تا مطالعه ماده تاریک و انرژی تاریک
انتخاب تلسکوپ مناسب به بودجه، تجربه و هدف شما بستگی دارد:
مبتدیان و کودکان: تلسکوپهای شکستی کوچک با قطر دهانه ۷۰ تا ۹۰ میلیمتر بهترین گزینهاند.
علاقهمندان جدیتر: تلسکوپهای بازتابی با دهانه ۱۳۰ تا ۲۰۰ میلیمتر امکان مشاهده جزئیات بیشتری را میدهند.
کاربران حرفهای: تلسکوپهای ترکیبی اشمیت-کاسگرین یا ماکستوف برای عکاسی نجومی و رصد پیشرفته بسیار مناسب هستند.
💡 نکته مهم: همیشه به دهانه (Aperture) توجه کنید، چون هرچه دهانه بزرگتر باشد، نور بیشتری جمعآوری شده و تصویر روشنتر و واضحتر خواهد بود.
نتیجه گیری
هر کدام از مدل های تلسکوپ یک ویژگی دارند و کارایی های مختلفی دارند. انواع مدل تلسکوپ در سرتاسر جهان در حال استفاده هستند. شما هم اگر به رصد آسمان علاقمند هستید می توانید با خرید تلسکوپ از سایت موسسه طبیعت آسمان شب رویای خود را به حقیقت تبدیل کنید. خرید تلسکوپ در سایت ما با بهترین قیمت و بهترین کیفیت به آسانی انجام می شود.
1- چه تلسکوپی برای کودکان مناسب است؟
تلسکوپهای شکستی کوچک با وزن کم بهترین انتخاب هستند.
2- فرق تلسکوپ بازتابی و شکستی چیست؟
بازتابی از آینه و شکستی از عدسی استفاده میکند. بازتابی معمولاً ارزانتر و بزرگتر است.
3- آیا میتوان با تلسکوپ ستارههای خیلی دور را دید؟
بله، اما ستارهها همیشه به شکل نقاط نورانی دیده میشوند. برای جزئیات بیشتر باید سراغ سحابیها و کهکشانها بروید.
4- قیمت یک تلسکوپ مناسب برای شروع چقدر است؟
معمولاً بین ۳ تا ۸ میلیون تومان برای یک تلسکوپ آماتوری خوب کافی است.
5- آیا تلسکوپ نیاز به نگهداری خاصی دارد؟
بله، مخصوصاً مدلهای بازتابی که نیاز به تنظیم آینه دارند.
6- آیا میتوان با تلسکوپ خورشید را مشاهده کرد؟
فقط با فیلترهای مخصوص خورشیدی، در غیر این صورت بسیار خطرناک است.
7-آیا با تلسکوپ میتوان کهکشان راه شیری را دید؟
بله، میتوانید بازوهای کهکشان و اجرام درون آن را مشاهده کنید.
8- آیا تلسکوپ برای عکاسی نجومی مناسب است؟
بله، به شرطی که از مدلهای ترکیبی یا مقرهای استوایی استفاده کنید.
9- تلسکوپها بیشتر در شهر یا مناطق تاریک کاربرد دارند؟
هرچه آلودگی نوری کمتر باشد، کیفیت رصد بهتر خواهد بود.
10- آیا قطر دهانه مهمتر است یا بزرگنمایی؟
قطر دهانه مهمتر است، چون میزان نور جمعآوریشده را تعیین میکند.
11- آیا میتوان تلسکوپ را برای دیدن زمین هم استفاده کرد؟
بله، بسیاری از تلسکوپها کاربرد زمینی هم دارند.
12- آیا خرید تلسکوپ کارکرده توصیه میشود؟
اگر سالم و بدون خط و خش روی عدسی یا آینه باشد، میتواند گزینه خوبی باشد.
