۲/۱۰
سختی تور
+7
سن
کاروانسرای دیرگچین
محل تور

کاروانسرای دیرگچین در حاشیه شمال غربی پارک ملی کویر و بر سرِ راه قدیمی قم / ساوه به گرمسار / ورامین و ری قرار گرفته است؛ مسیری که در گذشته یکی از پر رفت و آمد‌ترین و کلیدی‌ترین مسیرهای کشور به شمار می‌رفته‌است. اهمیت این کاروانسرا در دوره سلجوقیان با رونق گرفتن مسیر ساوه و قم به ورامین باز هم بیشتر شد و کاروانسراهای دیگری به نام‌های قلعه سنگی کاج محمدآباد و قلعه گلی نیز در نزدیکی آن ساخته شدند تا این مسیر پررونق، هر چه بیشتر آباد شود.

محل رفت و برگشت مؤسسه طبیعت آسمان شب: سیدخندان، خیابان جلفا، پلاک ۴۹
زمان حرکت ساعت ۱۴ روز دوشنبه ۴ اردیبهشت ۹۶
زمان بازگشت حدود ظهر روز سه‌شنبه ۵ اردیبهشت ۹۶
مهلت ثبت‌نام و انصراف: شنبه ۲ اردیبهشت ۹۶
تجهیزات 🔷🔶 موارد ضروری:

✅ کارت شناسایی و دفترچه بیمه
✅ داروهای شخصی ضروری و دفترچه بیمه
✅ لوازم شخصی: لیوان، قاشق، چنگال و چاقو
✅ کیسه خواب (چادر ارائه می‌شود)
✅ کفش مناسب و جوراب گرم
✅ لباس مناسب (گرم، بادگیر و بارانی)
✅ چراغ‌قوه یا چراغ پیشانی با نور قرمز

🔷🔶 موارد پیشنهادی:

✅ زیرانداز انفرادی
✅ کرم ضدآفتاب و عینک آفتابی
✅ نقشه‌ی راهنمای آسمان شب

موارد که ارائه می‌شود
توضیحات کارشناسی نجوم صبحانه میان وعده
ابزار رصدی و آموزش نصب ساندویج سرد
مواردی که ارائه نمی‌شود

☕️🍔 وعده‌های غذایی و پذیرایی:

  • میان وعده: در وسیله نقلیه توسط مؤسسه
  • شام دوشنبه:در کاروانسرای دیرگچین توسط مؤسسه
  • میان‌وعده: در کاروانسرای دیرگچین توسط مؤسسه
  • صبحانه سه‌شنبه: در کاروانسرای دیرگچین توسط مؤسسه

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

۱

حرکت: ساعت ۱۴:۰۰ دوشنبه ۴ اردیبهشت

۲

رسیدن به کاروانسرا: حدود ۱۹:۰۰

آشنایی با محل اقامت در روشنایی روز و توضیحات در مورد بنای کاروانسرا

نصب و راه‌اندازی تلسکوپ‌های آموزشی و مشتریان

۳

غروب خورشید: ۱۹:۴۴

آغاز آموزش صور فلکی زمستانی

تماشای غروب خوشید و رصد آن با فیلتر مایلار

رصد اجرام در حال غروب

۴

صرف شام (ساندویچ سرد): ۲۲:۰۰

آموزش نصب تلسکوپ و سیستم مختصات

آموزش صور فلکی بهاری

۵

صرف میان‌وعده (نوشیدنی گرم و کیک): ۱۲:۰۰

آموزش رصد اجرام در آسمان

۶

صرف میان‌وعده (نودل): ۰۲:۰۰

آموزش صور فلکی تابستانی

آموزش رصد اجرام در آسمان

پرسش و پاسخ نجومی

رصد هلال بحرانی ماه

۷

طلوع خورشید: ۰۶:۲۱

تماشای طلوع خورشید و رصد آن با فیلتر مایلار

۸

صرف صبحانه: ۰۸:۰۰

۹

حرکت به سمت تهران: ۰۹:۰۰

۱۰

رسیدن به محل مؤسسه: ۱۳:۰۰

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

این بنای باشکوه در ۸۰ کیلومتری حاشیه شمالی کویر قم و در دل شن‌های روان این منطقه، به عنوان بنایی عظیم و مستحکم با برج و باروهای استوار چشم هر رهگذری را به خود خیره می‌کند. بنای سالخورده و فرسوده امروزه آن، روزگاری در دوره ساسانی ایستاده و استوار با آن ساختار معماری بی‌بدلیلش مادر کاروانسراهای ایران نام گرفته بوده است. در کاوش‌های صورت گرفته باستان‌شناسان و با بررسی مصالح بکار رفته در آن، پی برده‌اند که این کاروانسرا به دوره ساسانی تعلق دارد، ولی بعد‌ها در دوران سلجوقی و صفوی تعمیرات و تغییرات اساسی در آن صورت گرفته و در دوره قاجاریه نیز قسمت‌هایی دیگر به آن ملحق شده است. سابقه تاریخی دیرگچین را اگر در کتاب‌های تاریخی جستجو کنیم، به متونی می‌رسیم که عمر این بنا را به ۱۷۵۰ سال قبل و به دوران اردشیر ساسانی نسبت می‌دهند و آن را یکی از پررونق‌ترین کاروانسراهای آن عصر می‌دانند.

مقر نیروهای سلطنتی، ۱۹ هکتار مساحت دارد

در متون تاریخی مانند تاریخ قم، صوره الارض و کاروانسراهای ایران، کاروانسرای دیرگچین را با نام‌های مختلفی آورده‌اند. نام‌هایی مانند : اردشیر، دژ کردشیر، دیرالجص، قصرالجص، قصر گچ، قلعه دیر و قلعه دیرکاج. وجه تسمیه این بنا به اردشیر به دلیل آن است که گفته می‌شود این بنا توسط اردشیر ساسانی بنا شده و دیرالجص هم به این دلیل به این کاروانسرا گفته می‌شود که در زبان عربی جص، به معنی گچ است و چون ملات اصلی این بنا از گچ بوده، آن را دیرگچین نامیده‌اند.
وسعت محوطه کاروانسراى دیرگچین به ۱۲۰۰۰ متر مربع مى‌رسد، که بناى کاروانسرا با وسعتى در حدود ۸۰۰۰ متر مربع در میان آن احداث شده است و داراى ۴۳ حجره، ایوانِ اصلی شاه‌نشین، ۸ شترخانه و حیاط خلوت، داراى منظرِ شاهى و ۲ مغازه براى نگهدارى کالاها، یک حمام و مسجد است. بنای اصلی آن دارای پِلان مربع بوده که در چهار گوشه دارای چهار طاق‌نماست و ورودی آن مستطیل شکل و گنبدی بر بالای آن قرار دارد. دیرگچین، کاروانسرایی‌ است با نقش چهار ایوانی و مربعی در حدود صد متر در صد متر! پیِ بنا در دوره ساسانی گذاشته شده اما ساختمان آن در دوره صفوی کامل گشته است. چهار برج در رئوس ساختمان و دو نیم‌برج در ورودی بنا و در بخش جنوبی آن قرار دارند .
با توجه به قدمت، وسعت و اهمیت کاروانسرای دیرگچین، این بنا در بیشتر منابع و متون به عنوان مادر کاروانسراهای ایران از آن نام برده شده است؛ که دلیل نام نهادن آن به این عنوان، وجود کلیه بناهای تأمین کننده نیازهای اولیه مسافرین شامل: مسجد، حیات خلوت، آسیاب، حمام و توالت عمومی در داخل کاروانسرا در گذشته می‌باشد.
مورخین در آثار تاریخی به گوشه‌ای از کارکردهای این کاروانسرا اشاره کرده‌اند و بر اساس این نوشته‌ها به نظر می‌رسد که دیرگچین در گذشته مقر نیروهای سلطنتی، یک ایستگاه میان راهی بوده است. اگر گذارتان به کارونسرای دیرگچین بیفتد، می‌توانید چهار برج قطور را در اطراف این کاروانسرا ببینید که ارتفاع آنها ۶ و ۵.۲ متر است. در ضلع جنوب شرقی این کاروانسرا مسجدی ۳۰۰ متر مربعی قرار دارد و در ضلع شمال شرقی آن نیز حیاط خلوتی طراحی شده که محل استقرار مهمانان ویژه و مأموران حکومتی بوده است. در گوشه شمال غربی بنا هم آسیابی سنگی و در ضلع جنوب غربی آن یک حمام با تمام اجزاء از جمله سَربینه، گرم‌خانه، خزینه و سرویس بهداشتی خواهید دید، که یادتان می‌آورند چرا این کاروانسرا را مادر کاروانسراهای ایران نامیده‌اند. البته به تمام این تجهیزات داخلی باید ملحقات مثل بنای قلعه گلی کنار کاروانسرا، کوره آجرپزی، آب انبار و قبرستان را نیز در خارج از کاروانسرا اضافه کنید که با احتساب همه آنها، مساحت این بنا شاید به ۱۹ هکتار برسد! کاروانسرای دیرگچین که در گذر زمان و به دلیل بی‌توجهی مسئولان روز به روز بیشتر به نابودی نزدیک می‌شد و تا همین چند سال پیش به عنوان محلی برای نگهداری شتر‌ها و احشام عشایرِ محلی مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ تا آنکه این اثر تاریخی در یک مهرماه سال ۱۳۸۲ با شماره ثبت ملی ۱۰۴۰۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. از همان هنگام نیز کار بازسازی آن شروع شده است، که البته این کار با کمبود اعتبارات سازمان میراث فرهنگی استان قم، با روند کندی پیگیری می‌شود.

بناهای موجود در داخل کاروانسرای دیرگچین

دیوار پیرامونی این کاروانسرا به ضخامت یک متر، ارتفاع ۵ متر و طول ۸۰ متر در هر ضلع، شکلی مربع را به وجود آورده‌ است. ورودی آن نیز مسافران را از فاصله‌ای دور به سمت خود فرا می‌خواند و هشتیِ ورودی، کاروانیان را به داخل هدایت کرده و در عین حال که کاروانسرادار و نگهبانان آن، بر ورود و خروج افراد نظارت داشته‌اند، حیاط مرکزی برای خستگانِ از راه رسیده، فضایی امن و پرجنب و جوش بوده است. بنای دیرگچین برخلاف بسیاری از کاروانسرا‌ها، علاوه بر اتاق‏‌ها / حجره‏‌ها / ایوان‌ها / شترخوان‏‌ها و فضاهای اقامتی ویژه، دارای حیاطی بزرگ و عظیم / مسجد / حمام عمومی / سرویس‌‏های بهداشتی عمومی / حوض خانه / آسیاب / دکان‌های خرید و فروش کالا / حیاط خلوت و در خارج بنا نیز، آتشکده / کوره آجرپزی / آب انبار و قبرستان است.

داخل بنا همانند کاروانسراهای دیگر، خارجی‌ترین جداره پس از دیواره بیرونی، شترخوان‏‌ها هستند که در چهار طرف بنا و در پشت حجره‏‌ها، همچون دالان‏های طویلی به صورت سرتاسری به عرض تقریبی ۵ متر احداث شده‌اند. هرچند اتاق‏‌ها در یک کاروانسرا مستقیماً بر مساحت و ابعاد آن تاثیر می‌گذارند، ولی در این بنا، آرایش آنها متأثر از شکل شترخوان‌ها و موقعیت ورودی آنها است. در این کاروانسرا اتاق‏‌ها با ایوان‏هایی در جلوی آن در ارتفاعی بلند‌تر از سطح حیاط قرار گرفته‌اند و اثری از نحوه و چگونگی دسترسی و پله به اتاق‏‌ها مشاهده نشده است؛ ولی با این‌حال، بدون پله هم رفت و آمد در آنها دشوار است. همچنین تعداد اتاق‏‌ها در هر طرف بین ۸ تا ۱۰ اتاق است و در مجموع ۳۶ اتاق ساخته شده است. البته اتاق‏‌هایی هم در حیاط خلوت و ایوان مقابل ورودی تعبیه شده است. این اتاق‏‌ها یک طبقه و مربع شکل هستند و در آنها یک ورودی وجود دارد و جزئیاتی همچون طاقچه‏‌ها با تورفتگی‏‌ها و قوس‌های زیبا، اجاق و سقف چهار ترک جلوه‌ای دل نشین به این فضاهای اقامتی داده‌است. در ضلع شمال شرقی کاروانسرا و مقابل ایوان ورودی، ایوانی است که در انتهای آن اتاقی تعبیه شده و این فضا به عنوان شاه‌نشین استفاده می شده است؛ که مسافران ویژه در آنها استراحت می‌کرده‌اند.

در چهار گوشه این کاروانسرا طی دوران‌های مختلف، کاربری‏های متعددی به وجود آمده است:
به عنوان نمونه در گوشه جنوب شرقی، مسجدی ساخته شده که با توجه به شواهد موجود به نظر می‌رسد محراب آن متعلق به دوران سلجوقی باشد؛ ولی با توجه به اینکه دیواره‌‏های کنار محراب و بدنه از بخش‌های بسیار قدیمی و اولیه بنای دوره ساسانی است، ممکن است این مسجد در قرون اولیه اسلامی در این گوشه بنا شده باشد و سپس در دوره سلجوقی، محراب و متعلقات دیگر آن را احداث کرده باشند.
گوشه جنوب غربی کاروانسرا نیز به چند کاربری جداگانه تقسیم شده است و به نظر می‌رسد این بخش قرینه جنوب شرقی بنا بوده است، که به احتمال زیاد پس از ریزش سقف، این فضا به حمام / حوض‌خانه / سکوی نماز تابستانه و مجموعه‌ای از توالت‏های عمومی تبدیل شده است. سرویس‏های عمومی نیز به دو فضا تقسیم شده‌اند : یکی فضای حوض‌خانه که حوض آبی در وسط آن قرار گرفته و ارتفاع آن در حدود ۴۰ سانتی‌متر است؛ در قسمت غربی این فضا نیز سکویی به ارتفاع یک متر قرار دارد، که با چند پله به پشت بام می‌رسد. در این فضا دو چاه فاضلاب و آب تعبیه شده که چاه آب تأمین کننده آب سرد حمام نیز بوده است. فضای دیگر که توالت‏‌ها هستند به تعداد ۶ چشمه بوده، که به واسطه یک دیوار از حمام جدا شده اند.
در قسمت شمال شرقی بنای کاروانسرا نیز، فضای حیاط هشت ضلعی و مجموعه‌ای از اتاق هاست که به عنوان اقامت و یا پذیرایی خاص، در اختیار افراد ویژه قرار می‌گرفته است. این محیط در ظاهر در دور‏ه قاجاریه در مکان اتصال دو شترخوانِ شمالی و شرقی احداث شده‌است. حیاط روباز این قسمت دارای حوضی در وسط، با نقشه هشت ضلعی و اتاق‏های سه دری در چهار جبهه اصلی، به علاوه گوشواره‏هایی با قوس‏های پنج و هفت تاییِ بسیار زیبا و متناسب احداث شده است.
در آخرین گوشه و در بخش شمال غربی نیز، در راستای شترخوان غربی، آسیابی وجود داشته که در حال حاضر، اثر قابل توجهی از آن وجود ندارد.
راه های دسترسی به بام از چهار گوشه کاروانسرا و از کنج‏های داخلی بنا است و ورودی به شترخوان‏‌ها نیز از طرفین اضلاع داخلی از سمت حیاط تعبیه شده و برای هر یک از برج‌ها، راههای تنگ و باریکی به عرض یک متر و ارتفاع قد یک انسان پیش بینی شده است، که با سقف‏های ضربی احداث شده‌اند. طاقچه / اجاق / افساربند / سایه انداز‏‌ها و تورفتگی‏های ایوان‏‌ها، از دیگر عناصر فضاساز کاروانسرا به حساب می‌‏آیند. از دیگر عناصری که در آرایش فضای کاروانسرا نقش مؤثری دارند نیز، قوس‏های بکار رفته در این بناست که شامل قوس‏های پنج و هفت، کلیل، ابرویی و بیز است؛ که در گوشه گوشه آن بنا به فراخور اهمیت فضا، استفاده شده است.

بناهای خشتی عصر قاجاریه در اطراف دیرگچین

در مجاورت کاروانسرا، مجموعه‌ای از بنا‏های خشتی مربوط به عصر قاجاریه وجود دارد که به شکل مستطیل و به ابعاد ۲۰۰ در ۳۰۰ متر است. این مجموعه دارای برج‌هایی در چهار گوشه و دو برج نیمه مدور در هر ضلع است که به صورت منظم در اطراف دیوار خشتی بنا جای گرفته‌اند. دیوار این مجموعه، از آجرهای خشتی و به ضخامت ۱.۵ متر ساخته شده است و دالان ورودی آن به شکل صلیبی در داخل بنا و به صورت چهارتاقی و عرق‌چین، مسقف شده است. اتاق‏‌ها با خشت درست شده‌اند و دارای سایه انداز‌ها در دیوار‌ها و بخاری هستند و پوشش سقف آنها به صورت طاق قوسی است. این مجموعه به هفت سکونت‌گاه روستایی تقسیم شده است، که ارتباطی با یکدیگر نداشته و هر یک از آنها شامل یک حیاط میانی است؛ که چهار سمت آن اتاق‏‌ها، اصطبل‏‌ها و آبشخور حیوانات قرار دارد.

این مجموعه‌‏های سکونت گاهی نقشه مشابه ندارند و مجموعه ای از معماری‌های روستایی هستند. لازم به‌ذکر است که همه این هفت مجموعه، دارای حیاط و ایوان‌هایی هستند که رو به حیاط باز می‌‏شوند. فلسفه وجودی این مجموعه خشتی قاجاری در کنار این کاروانسرا، در ظاهر چنین است که با توجه به ایجاد فضاهای مستقل و حصارکشی شده، این مجموعه هتل مانند به افرادی خاص که معمولاً با همراهانشان و با اسب سفر می‌‏کرده اند، یا کسانی که در این منطقه به شکار می‌‏پرداختند، تعلق داشته است.

خوشبختانه در سالهای اخیر، اداره کل میراث فرهنگی استان، نسبت به مرمت این اثرهای ارزشمند، اقدامات مناسبی را صورت داده که نیاز به ادامه یافتن آن وجود دارد. از طرفی، عبور جاده آسفالته قم – گرمسار از نزدیکی این کاروانسرا، مژده آبادانی و احیای دوباره و نیز دوری از مهجوریت‌ها و آغاز مجدد همهمه مسافران عصر جدید را می‌دهد …

از فروشگاه آسمان شب دیدن کنید

نظرات تور

4 بر اساس مرور
1396/02/06

در کنار بازدید از کاروانسرایی که بسی زیبا بود و امید هست که هرچه زودتر بازسازی اصولی بشه یکی از بهترین رصد هایی بود که تا حالا انجام دادم.همچنین با وجود گردو غبار و ابر اجرام زیادی مشاهده کردیم، از جمله کهکشان ها، صحابی ها، ستارگان، سیارات و خورشید. توضیحات آموزشی استاتید هم بسیار جالب و آموزنده بود که جاداره تشکر کنم از آقایان نیلفروشان و انصاری و همینطور از همه دوستان و همسفران. دم همتون گرم

تنها در مشتریانی که این محصول را خریداری کرده ممکن است یک بررسی را ترک وارد سایت شوید.